Festival Cinema Invisible

این یک مایفست نیست : پارادوکس سینمای پنهان

سینمای پنهان مفهومی نو نیست ولی هنوز که هنوز است نمی‌توان تعریف روشنی از آن به دست داد. مفهوم سینمای پنهان در سرشت خود پارادکسی نهفته دارد که برای گشودن آن به بررسی‌های بیشتر و ژرف‌تر نیاز است. ولی آن چه آشکار است این سینما آرام آرام می‌رود که در جشنواره‌های سینمایی و نمایش‌های فیلمخانه‌ای برای خود جا باز کند. به دست دادن هر تعریفی نو از مفهومی نو همواره با اعتراض‌ها و مخالفت‌ها روبه‌رو می‌شود ولی کوشش در روشن کردن مرزها و کران‌های یک مفهوم، کاری بایسته است.
سینمای پنهان چیست؟ تاریخ این واژه یا دست کم تاریخ فارسی/ایرانی این واژه به رویدادهای پس از انتخابات 1388 و اشتیاق و ایده‌ي دو تن در بیرون از میهن بازمی‌گردد (بنگرید به گفتگو با محمود کریمی حکاک). اگرچه امروز و با گذشت چهار سال بار سیاسی این مفهوم سبک‌تر شده ولی همچنان در آن نهفته است. در واقع و به گونه‌ای پایه‌ای، سینمای پنهان زاده‌ي شرایطی است که معمولن در کشورها یا فرهنگ‌ها و جامعه‌هایی ویژه امکان زایش و پیدایش می‌یابد. از این رو این مفهوم پیوندی ناگسستنی با سیاست و فرهنگ و اجتماع خواهد داشت.
سینمای پنهان سینمای مستقل نیست/هست
شاید وسوسه شویم تا سینمای پنهان را گونه‌ای سینمای مستقل بنامیم ولی بررسی‌های امروز نشان می‌دهد که سینمای مستقل نیز خود مفهومی روشن نیست و در دوره‌های تاریخی گوناگون، تعریف‌های گوناگونی داشته است. یکی از تعریف‌هایی که برای سینمای مستقل آورده‌اند، بر بودجه‌ي کم، و عدم سرمایه‌گذاری و تولید و پخش از سوی شرکت‌های بزرگ فیلمسازی تاکید می‌کند. ولی امروز همگان کم و بیش می‌توانند سرنخ شرکت‌های تو گویی مستقل را در دستان شرکت‌های بزرگ بیابند. یا دست کم این فیلم‌ها برای پخش خود نیاز به پخش‌کننده‌های بزرگ دارند. از این رو مستقل یا ناوابسته خواندن سینمای پنهان نمی‌تواند به روشن کردن این مفهوم کمک کند. ویژگی بعدی سینمای مستقل یعنی ویژگی زیبایی‌شناختی و متفاوت بودن آن با سینمای غالب نیز نمی‌تواند راهی بر این مسئله بگشاید چرا که نه تنها سینمای مستقل که سینمای پنهان نیز می‌تواند زیبایی‌شناسی کلاسیک و مرسوم را برگزیند و از سوی دیگر سینمای غالب نیز می‌تواند زیبایی‌شناسی‌ای غیرمرسوم و غیر کلاسیک داشته باشد.
سینمای پنهان با واژه‌ها و مفهوم‌های دیگر هم نزدیک است که گاه به جای هم به کار می‌روند. هنگامی که از سینمای پنهان می‌گوییم فیلم‌ها می‌توانند در دسته‌های زیر جای گیرند و ویژگی‌های زیر را داشته باشند:
hidden cinema (سینمای پنهان‌شده)
ویژگی نخست این فیلم‌ها، نمایش موضوع یا مفهومی است که ناخواسته در یک فیلم یا یک دوره ‌از فیلمسازی یک فیلمساز یا گروهی از فیلمسازان یک کشور نهفته است و معمولن پس از مدتی کشف یا در شرایط ویژه‌ای دیده می‌شود. این مضمون‌ها می‌توانند سیاسی یا اجتماعی یا فرهنگی و یا حتا قوم‌شناختی باشند. برای نمونه در ایران پس از انقلاب در برخی از فیلم‌ها که چند سال پیش از انقلاب ساخته شده‌ بود، نکته یا مضمون‌هایی یافت شد که در زمان ساختشان آگاهانه نبودند و اگر انقلاب رخ نمی‌داد به هیچ روی معنا نمی‌یافتند. یکی از ویژگی‌های سینمای پنهان‌شده، توجه به ویژگی‌ها یا موضوع‌هایی است که به گونه‌ای مستقیم در ساختار فیلم معنا نمی‌یابند، مانند موقعیت جغرافیایی یک مکان که تنها پس‌زمینه‌ی رویدادهای فیلم بوده است و می‌تواند با رویکرد سینمای پنهان، آشکارشده یا مورد توجه قرار گیرد.
گاه هم این پنهان شدن آگاهانه و از سوی یک فرهنگ یا جریان سیاسی و تبلیغاتی در کشورها بر یک فرهنگ یا یک کشور ویژه انجام می‌شود. برای نمونه نادیده گرفتن سینمای سوم Third Cinema پیش از دهه‌ی شصت میلادی. نمونه‌ها‌ی دیگر هم می‌توانند ریشه در تعصب‌های دینی یا مذهبی یا قومی و نژادی داشته باشند (که می‌توان این فیلم‌ها در دسته‌ي فیلم‌های کمتر شناخته‌شده less-known نیز جای داد). ویژگی دیگر سینمای پنهان‌شده، به سانسور فیلم در دوره‌های گوناگون بازمی‌گردد. سازوکار سانسور می‌تواند بخشی از یک فیلم یا همه‌ي آن را پنهان کند .و از این رو سینمای پنهان‌شده، فیلم‌هایی را که در زمان خود سانسور شده‌اند یا به گونه‌ای کوشش در پاکسازی‌شان شده هم در بر می‌گیرد. unseen cinema سینمای دیده‌نشده/نادیدنی
این مفهوم به همان اندازه که سرراست است می‌تواند گمراه‌کننده هم باشد. در نگاه نخست فیلم‌هایی که پس از گذشت زمان فراموش شده‌ یا نادیده گرفته شده‌اند (چه در زمان خود یا پس از گذشت زمان) می‌توانند در این دسته جای گیرند. فیلمی که یک منتقد یا پژوهشگر از دل فیلمخانه‌ها و بایگانی‌ها بیرون می‌کشد و ارزش‌های آن را دوباره می‌نماید می‌تواند از سینمایی باشد که نادیده گرفته شده. روشن است که سینمای دیده نشده هر گاه کشف یا بازنمایی شود، دیگر از سینمای نادیده نخواهد بود. برجسته‌ترین ویژگی این دسته از فیلم‌ها، تاریخی بودن آن‌هاست. در کنار این فیلم‌ها، فیلم‌هایی هم هستند که کمتر شناخته شده‌اند و ارزش بازنمایش را دارند.
مرگ سینمای پنهان
اگر هدف یک جشنواره را یافتن و نشان دادن فیلم‌های پنهان (با در برگیری همه‌ی مفاهیم گفته‌شده در بالا) بدانیم، بی‌شک در همان آغاز، پارادکس سینمای پنهان رخ می‌نماید. فیلم‌های پنهان که در جشنواره‌ای (چه محلی، چه منطقه‌ای و چه جهانی) به نمایش در آیند، از پنهانی در می‌آیند. حال چه عمر این آشکارگی به اندازه‌ي همان عمر برگزاری جشنواره باشد چه درازتر از آن. آشکار شدن یک فیلم پنهان یا سینمای پنهان در یک جشنواره، همان پارادکسی است که در ذات سینمای پنهان نهفته است. اگر فیلمی بدین گونه آشکار شود، یعنی امکان نمایش یا دیده‌شدن بیابد دیگر در دسته‌ی سینمای پنهان قرار نخواهد گرفت. افزون بر این، فیلمی که در جشنواره‌‌اي که برای نمایش سینمای پنهان برگزار شده مورد توجه داوران یا بینندگان قرار گیرد، ویژگی ذاتی خود را از دست خواهد داد. البته همان گونه که گفتم این آشکارگی می‌تواند موقت باشد و پس از گذشت زمانی، فیلم بار دیگر به سینمای پنهان بازگردد.
***
سینمای پنهان اگرچه از آغاز سینما بوده، هنوز در بررسی‌های فیلم و نوشته‌ها و اندیشه‌های سینمایی جای شایسته و درخور خویش را نیافته است. این نوشته سرآغازی و تلنگری است تا با پیگیری و هم‌اندیشی دیگران بتوان بر پهنای ایده‌ي سینمای پنهان افزود و ویژگی‌های آن را بیشتر و ژرف‌تر کاوید.

مهرداد پور علم
سخنگوی فستیوال فیلم پنهان
زمستان 1392
1Unlike · · Share