ZamoscMeleksem.pl

Akrostych - mezostych - telestych czyli akademickie zabawy słowne 🇬🇧👇
🎓 W maju 1640 roku rektorem został obrany Marcin Fołtynowicz. Z tej okazji z akademickiej drukarni wyszedł druk gratulacyjny zawierający bardzo ciekawą grafikę opatrzoną wierszem. Jednak nie jest to zwykły wiersz, to akrostych, mezostych i telestych w jednym.
🪶 Stanowi on przykład barokowej poezji kunsztownej, w której znaczenie budowane jest nie tylko przez treść, ale również przez układ graficzny tekstu. Pierwsze litery kolejnych wersów (akrostych), litery umieszczone w ich środku (mezostych) oraz litery kończące wersy (telestych) tworzą napis „SCEPTRA VIRTVTIS”, powtarzający tytuł utworu.
🪶 Takie rozwiązanie podkreśla erudycję autora i wpisuje się w charakterystyczne dla epoki baroku upodobanie do formalnej pomysłowości oraz literackiej gry z czytelnikiem.
🪶 Żeby sprawy jeszcze bardziej skomplikować, całość została ułożona heksametrem daktylicznym, co oznacza, że autor musiał liczyć iloczas poszczególnych sylab tak, żeby układały się w odpowiedni sposób. To prawdziwy popis kunsztu poetyckiego i erudycji.
🪶 Treść wiersza brzmi nastepująco:
SCEPTRA VIRTUTIS.
Surgunt virtutis Reclusae lumina; surgiT
Cunctus honos Musis Almis, mirabile dictU
Ecclypsim Sceptra haec Vero splendore repellunT
Praemia promittunt Iusto praeclara laborI
Taedia compensant, Raros dona(n)t quoq(ue) honoreS.

🪶 Tłumaczenie:
BERŁA CNOTY
Wznoszą się na nowo odsłonięte światła cnoty; wznosi się też wszelka cześć dla ożywczych Muz – aż niezwykle to opisać! Berła te swoim prawdziwym blaskiem rozpraszają wszelkie zaćmienie, obiecują wspaniałe nagrody za sprawiedliwy trud, wynagradzają znoje i obdarzają rzadkimi zaszczytami.
🪶 Rycina przedstawia skrzyżowane berła Akademii Zamojskiej wraz z herbem fundatora. Jej wybór nie jest przypadkowy. Wiąże się z objęciem urzędu przez Fołtynowicza oraz ilustruje kunsztowną kompozycję utworu. Motyw skrzyżowanych bereł, umieszczony w centralnej części strony, nawiązuje do tytułu "Sceptra virtutis", a jednocześnie współgra z układem literowym wiersza, w którym akrostych, mezostych i telestych tworzą ten sam napis. Grafika nie pełni więc wyłącznie funkcji dekoracyjnej, lecz dopełnia symbolikę całej kompozycji.
🪶 Niestety autor tego drobiażdżku jest nieznany, lecz w tamtym czasie był jeden człowiek, który lubił takie zabawy ze słowem - profesor Andrzej Stanisław Abrek.

🇬🇧 In May 1640, Marcin Fołtynowicz was elected rector. To mark the occasion, the academic printing house issued a congratulatory broadsheet featuring a very interesting engraving accompanied by a poem. However, this is no ordinary poem—it is an acrostic, a mesostic, and a telestich all in one.
It stands as a prime example of Baroque pattern poetry (carmen figuratum), where meaning is constructed not only through the text itself, but also through its visual layout. The first letters of each line (acrostic), the letters placed right in the middle (mesostic), and the final letters of the lines (telestich) spell out the phrase "SCEPTRA VIRTVTIS", echoing the title of the piece.
This clever arrangement showcases the author's erudition and perfectly aligns with the Baroque fondness for formal ingenuity and literary games played with the reader.
To complicate matters even further, the entire piece was composed in dactylic hexameter, meaning the author had to meticulously calculate the quantity of each syllable to fit the proper metrical pattern. This is a true display of poetic craftsmanship and erudition.
The original text reads: SCEPTRA VIRTUTIS.
Surgunt virtutis Reclusæ lumina; surgiT
Cunctus honos Musis Almis, mirabile dictU
Ecclypsim Sceptra haec Vero splendore repellunT
Præmia promittunt Iusto præclara laborI
Tædia compensant, Raros dona(n)t quoq(ue) honoreS.
Translation: THE SCEPTERS OF VIRTUE
The long-hidden lights of virtue rise anew; so rises all honour for the life-giving Muses—a wondrous thing to relate! With their true splendour, these Sceptres dispel every eclipse, promising magnificent rewards for just labour, compensating for hardships, and bestowing rare honours.
The engraving depicts the crossed sceptres of the Zamość Academy along with the founder's coat of arms. Its selection was far from accidental. It directly relates to Foltinowicz assuming office and visually illustrates the poem's intricate composition. The motif of the crossed sceptres, placed in the centre of the page, references the title Sceptra virtutis, while simultaneously mirroring the textual layout of the poem, in which the acrostic, mesostic, and telestich spell out the exact same phrase. Thus, the graphic does not merely serve a decorative purpose, but fully completes the symbolism of the entire composition. The author of this poem is unknown, probably it's Andrzej Stanisław Abrek.



Ilustracja/picture: Strona z druku "Laetus Apollo..." z wierszem "Sceptra virtutis"/ A page from the print Laetus Apollo... featuring the poem Sceptra virtutis (źródło/source: Polona)

Coś, czego mi brakowało, czyli program studiów Akademii Zamojskiej. 🇬🇧👇
🎓 Szczegółowy plan studiów Akademii Zamojskiej był czymś, czego mi brakowało do tej pory. Niby człowiek wiedział, ale jednak nie wiedział.
🎓Nauka odbywała się w dwóch blokach – przedpołudniowym i popołudniowym – a program nie tylko kształcił uczonych, ale przede wszystkim formował świadomych obywateli i przyszłych mężów stanu.
🎓 Oto jak krok po kroku wyglądała ta edukacyjna machina:
🎓 Naukę rozpoczynano rano, zwykle około siódmej lub ósmej.

🐣 1. Początkujący (Tyrunculi)
🎓 Pierwszy krok to nauka czytania i pisania w języku ojczystym na bazie alfabetu polskiego opracowanego przez Jana Kochanowskiego! Dopiero potem wprowadzano alfabety grecki i łaciński, ucząc poprawnego akcentu i dzielenia wyrazów na sylaby.
🎓Dopiero po takim przygotowaniu uczniowie przechodzili na poranne zajęcia z gramatyki łacińskiej św. Augustyna i Donata, ćwicząc pierwsze deklinacje i koniugacje.
🎓 Dni świąteczne: Program uzupełniała intensywna nauka Modlitwy Pańskiej, Pozdrowienia Anielskiego, Dekalogu i Składu Apostolskiego po grecku i łacinie.

📚 2. Klasa średnia – gramatycy i poeci
Dla starszych uczniów poprzeczka szła wysoko w górę:
🎓Przed południem (8:00 i 9:00): Wykładano zaawansowaną składnię obu języków, analizując sentencje Cycerona i Demostenesa. Uczono zasad metryki (prozodii) na podstawie epigramatów z Antologii Greckiej, poezji Katullusa, Marcjalisa oraz komedii Terencjusza.
🎓 Po południu (15:00 i 16:00): Uczniowie powtarzali poranny materiał, odmieniali części mowy, recytowali powiastki moralne i czytali listy Cycerona oraz autorów greckich. Dzień kończyły ćwiczenia pisemne i czas na rekreację fizyczną.

🏛️ 3. Poziom akademicki – ku sztuce obywatelskiej
Na najwyższym etapie kształcenie zyskiwało wymiar wybitnie polityczny i retoryczny:
🎓 Godzina 7:00: Dzień startował od retoryki. Jeden profesor omawiał klasykę: "Retorykę" Arystotelesa, pisma Hermogenesa, "Brutusa" Cycerona oraz traktat Dionizjusza z Halikarnasu "O zestawianiu słów". Drugi profesor równolegle uczył figur retorycznych, korzystając z Progymnasmatów Aftoniusza i słynnej "Retoryki dla Herenniusza".
🎓 Godzina 9:00: Blok filozofii moralnej i polityki. Czytano "Etykę nikomachejską" Arystotelesa (w oryginale i przekładzie na łacinę), "Ekonomikę" Ksenofonta, "Politykę" Arystotelesa oraz "Prawa" Platona.
🎓 Godzina 14:00: Analizowano dzieła Herodota, Tukidydesa i Liwiusza. Profesor uczył młodych, zwłaszcza szlachtę, na co mają zwracać uwagę przy samodzielnym czytaniu historii, by wyciągać z niej praktyczne wnioski do służby publicznej.
🎓 Godzina 15:00: Wykłady z pism politycznych Cycerona ("O powinnościach") oraz podręcznika wyborczego jego brata, Kwintusa (o ubieganiu się o konsulat).

📐 4. Nauki ścisłe, przyroda i medycyna
🎓 Godzina 8:00: Profesor filozofii przyrody omawiał opisy wszechświata Jakuba Carpentariusa oraz podstawy medycyny na bazie "Ars medica" Galena. Dlaczego? Bo uważano, że człowiek musi znać własne ciało!
🎓Godzina 10:00: Matematyka, czyli arytmetyka Gemmy Frisiusa, geometria Euklidesa oraz kosmografia Pomponiusza Meli.
🎓 Godzina 13:00 (Astronomia): Psellos, Proklos, Sacrobosco, "Zjawiska" Aratosa i teorię planet Peuerbacha. Co ciekawe, w upalne letnie dni (podczas kanikuły) profesor zabierał młodzież w teren na praktyczne ćwiczenia z pomiarów geodezyjnych i astronomicznych.

⚖️ 5. Prawo i twarda praktyka ustrojowa
🎓 Przyszli posłowie i sędziowie musieli znać prawo od podszewki. Rano zgłębiali prawo rzymskie (Instytucje Justyniana, Pandekty, Kodeks), po południu prawo lenne, saskie i magdeburskie. Osobny profesor wykładał instytucje prawa polskiego, statuty, konstytucje sejmowe oraz uczył prowadzenia procesów i pisania pism kancelaryjnych.

🎓 Czytano również poetów i dramatopisarzy starożytnych: Pindara, Horacego, Terencjusza, Ajschylosa, Sofoklesa czy Eurypidesa.
🎓 Szeczegółowa lista omawianych autorów obejmuje 42 nazwiska.

🔄 6. System „nie do zdarcia”: powtórki i wielki finał
Jan Zamoyski wiedział, że bez powtórek wiedza ulatuje:
🎓 W każdą sobotę uczniowie wszystkich klas powtarzali materiał z całego tygodnia.
🎓W ostatnią sobotę każdego miesiąca odbywały się wielkie repetycje z całego miesiąca.
🎓 Rok kończył się egzaminami i spektakularnymi pokazami umiejętności. Studenci nie tylko recytowali klasyków – odgrywali pełne debaty wzorowane na rzymskim Senacie, greckich zgromadzeniach ludowych oraz polskich sejmikach, wygłaszając mowy polemiczne, które sami musieli napisać i zaprezentować z pamięci!
🎓 Wizja edukacyjna Jana Zamoyskiego zachwyca nowoczesnością. To nie było bezmyślne wkuwanie łaciny na pamięć. To były elitarne, interdyscyplinarne studia, które z młodych ludzi czyniły wszechstronnych, krytycznie myślących, sprawnych fizycznie i retorycznie obywateli gotowych do rządzenia krajem.

🇬🇧 The detailed curriculum of the Zamojski Academy was something I had been missing until now. It was one of those things where you thought you knew, but you didn't really know. Classes were held in two blocks—morning and afternoon—and the program did not just educate scholars; above all, it shaped conscious citizens and future statesmen. Here is how this educational machine worked step by step, with learning beginning in the morning, usually around seven or eight.

For the beginners, known as the tyrunculi, the first step was learning to read and write in their mother tongue, based on the Polish alphabet developed by Jan Kochanowski. Only after that were the Greek and Latin alphabets introduced to teach correct accentuation and dividing words into syllables. Following this preparation, students moved on to morning classes on the Latin grammar of St. Augustine and Donatus, practicing their first declensions and conjugations. On feast days, the program was supplemented by the intensive study of the Lord's Prayer, the Angelic Salutation, the Decalogue, and the Apostles' Creed in both Greek and Latin.

For older students in the intermediate class of grammarians and poets, the bar was set much higher. In the mornings at eight and nine o'clock, advanced syntax of both languages was taught, alongside analyses of the most notable maxims of Cicero and Demosthenes. They also learned the rules of metrics and prosody based on epigrams from the Greek Anthology, the poetry of Catullus and Martial, and the comedies of Terence. In the afternoons at three and four o'clock, students reviewed the morning material, inflected parts of speech, recited moral tales, and read the letters of Cicero and various Greek authors. The day concluded with writing exercises and time for physical recreation.

At the highest academic stage, education took on an eminently political and rhetorical dimension. The day kicked off at seven o'clock with rhetoric, where one professor discussed classics such as Aristotle's "Rhetoric", the writings of Hermogenes, Cicero's "Brutus", and Dionysius of Halicarnassus' treatise "On Literary Composition", while a second professor parallelly taught rhetorical figures using Aphthonius' "Progymnasmata" and the famous "Rhetorica ad Herennium". At nine o'clock, the moral philosophy and politics block began, featuring Aristotle's "Nicomachean Ethics" in both the original Greek and its Latin translation, Xenophon's "Oeconomicus", Aristotle's "Politics", and Plato's "Laws". Later, at two o'clock, the works of Herodotus, Thucydides, and Livy were analyzed, with the professor teaching the youth, especially the nobility, how to read history on their own to draw practical conclusions for public service. This was followed at three o'clock by lectures on Cicero's political writings, such as "De Officiis", and the election handbook written by his brother, Quintus, on running for the consulship.

Science, nature, and medicine also held an important place. At eight o'clock, the professor of natural philosophy discussed Jacques Carpentarius' descriptions of the universe and the basics of medicine based on Galen's "Ars medica", reflecting the contemporary belief that a gentleman must know his own body. At ten o'clock, mathematics covered Gemma Frisius' "Arithmetic", Euclid's geometry, and Pomponius Mela's cosmography. At one o'clock, astronomy and other sciences were explored through Psellos, Proklos, Sacrobosco, Aratus' "Phenomena", and Peuerbach's planetary theories. Interestingly, during the hot dog days of summer, the professor would take the youth into the field for practical exercises in geodetic and astronomical measurements.

Future politicians and judges also had to know the law inside out. In the morning they delved into Roman law, including Justinian's Institutions, the Pandects, and the Code, while in the afternoon they studied feudal, Saxon, and Magdeburg law. A separate professor lectured on Polish law institutions, statutes, and parliamentary constitutions, while teaching how to conduct trials and draft chancellery documents. To round out their education, they read ancient poets and playwrights such as Pindar, Horace, Terence, Aeschylus, Sophocles, and Eurypides, with the detailed list of discussed authors ultimately encompassing forty-two names.

Finally, Jan Zamoyski's unbeatable system ensured that knowledge did not fade away. Every Saturday, students of all classes reviewed the material from the entire week, and on the last Saturday of every month, grand repetitions of the entire month took place. The year ended with exams and spectacular displays of skills where students did not just recite the classics—they staged full debates modeled on the Roman Senate, Greek popular assemblies, and Polish local sejmiks, delivering polemical speeches they wrote themselves and presented from memory. Ultimately, Zamoyski's educational vision is strikingly modern. Rather than mindless, rote memorization of Latin, it offered an elite, interdisciplinary education that turned young people into versatile, critically thinking, physically fit, and rhetorically skilled citizens fully ready to govern the country.



Ilustracja/picture: Strona tytułowa podręcznika do matematyki Gemmy Frisiusa używanego w Akademii Zamojskiej / The title page of Gemma Frisius's arithmetic book. (źródło/source: Wikimedia Commmons)

Mediatrix koncert wokolno-organowy Już w najbliższą niedzielę zapraszamy na wyjątkowy koncert w kościele Ojców Franciszkanów w Zamościu.

To już dziś😀

𝙅𝙪𝙩𝙧𝙤 𝙧𝙤𝙯𝙥𝙤𝙘𝙯𝙮𝙣𝙖 𝙨𝙞𝙚̨ 𝙀𝙪𝙧𝙤𝙛𝙤𝙡𝙠
𝙋𝙞𝙚𝙧𝙬𝙨𝙯𝙮 𝙠𝙤𝙣𝙘𝙚𝙧𝙩 𝙬𝙞𝙚𝙘𝙯𝙤𝙧𝙚𝙢 𝙣𝙖 𝙍𝙮𝙣𝙠𝙪 𝙒𝙞𝙚𝙡𝙠𝙞𝙢

We wtorek (14 lipca) rusza oficjalnie 23. Międzynarodowy Festiwal Folklorystyczny Eurofolk 2026. Pierwszy koncert „Gospodarze Gościom” odbędzie się wieczorem (godz. 18) na Rynku Wielkim.

Na scenie zaprezentują się tancerki, tancerze i muzycy Zespołu Pieśni i Tańca Zamojszczyzna, a także ZPiT Jawor. Wstęp jest oczywiście wolny.

W następnych dniach kolejne festiwalowe koncerty, nie tylko w Zamościu. Przypominamy szczegóły programu:

𝟭𝟱.𝟬𝟳 – 𝙨́𝙧𝙤𝙙𝙖
– godz. 17.00 – KOROWÓD KULTUR – przemarsz zespołów ulicami Zamościa spod pomnika Marszałka J. Piłsudskiego na Rynek Wielki
– godz. 18.00 – koncert FOLK BEZ GRANIC – Rynek Wielki

𝟭𝟲.𝟬𝟳 – 𝙘𝙯𝙬𝙖𝙧𝙩𝙚𝙠
– godz. 18.00 – koncert festiwalowy – Rynek Wielki
– godz. 18.00 – koncert zespołu SVETI SAVA z Serbii i TRINITY IRISH z USA – Susiec

𝟭𝟳.𝟬𝟳 – 𝙥𝙞𝙖̨𝙩𝙚𝙠
– godz. 18.00 – koncert festiwalowy – Rynek Wielki
– kiermasz sztuki ludowej
– godz. 20.00 – zabawa folkowa – ogródki – Rynek Wielki
– godz. 17.00 – koncert zespołu ADIS z Kirgistanu i COMPANIA FOLKLORICA UAQ z Meksyku – Szczebrzeszyn
– godz. 18.00 – koncert ZPiT „ZAMOJSZCZYZNA” – Łaszczów

𝟭𝟴.𝟬𝟳 – 𝙨𝙤𝙗𝙤𝙩𝙖
– kiermasz sztuki ludowej
– godz. 12.00 – koncert ZPiT „Zamojszczyzna”, zespołów śpiewaczych WÓJTOWIANIE, ALE FAJNIE oraz Zespołu Wokalnego ALE CANTARE – Rynek Wielki
– godz. 18.00 – koncert festiwalowy – Rynek Wielki
– godz. 20.30 – zabawa folkowa – ogródki – Rynek Wielki
– koncert zespołu HWASEONG PALTAN NONG-YO z Korei – Hrubieszów

𝟭𝟵.𝟬𝟳 – 𝙣𝙞𝙚𝙙𝙯𝙞𝙚𝙡𝙖
– kiermasz sztuki ludowej
– godz. 10.30 – msza święta w kościele O.O. Franciszkanów p.w. Zwiastowania NMP
– godz. 12.00 – koncert kapel ludowych, zabawy folkowe dla dzieci
– godz. 18.00 – koncert finałowy – Rynek Wielki

Zwiedzaj Zamość meleksem. Tel 797462279