Narralume by Maria

Dati, excited akong makita kung ilang orders ang pumasok sa negosyo namin. Ngayon, kaba agad ang nararamdaman ko dahil baka may reminder ng utang, mensahe tungkol sa tsekeng kailangan pondohan, o tawag mula sa taong hinihintay ang bayad ko. Tatlumpung taong gulang ako, may dalawang anak na nag aaral sa private school, at ako ang pangunahing kumikita sa pamilya. May partner ako na walang regular na trabaho pero siya ang nag aasikaso ng halos lahat sa bahay. Siya ang naghahatid ng mga orders, nagluluto, naglilinis, nag aalaga sa mga bata, at sumasalo sa mga gawaing hindi ko na magawa dahil buong araw akong nakatutok sa negosyo. Sa loob ng maraming taon, kampante akong kaya naming malampasan ang kahit anong problema dahil maganda ang takbo ng negosyo namin.

Noong malakas pa ang benta, pakiramdam ko walang imposible. May mga araw na kumikita ako ng limang libo o higit pa at may mga linggo pa na umaabot sa anim na digit ang benta. Dahil doon, naniwala ako na mas lalaki pa ang kikitain namin kung mas malaki ang ilalabas kong puhunan. Kaya nangutang ako para sa dagdag na stocks. Nangutang ulit para hindi maubusan ng produkto. Nangutang para makasabay sa demand. Sa isip ko noon, normal lang iyon sa negosyo dahil mababawi rin naman agad. Habang lumalaki ang negosyo, gumaganda rin ang buhay namin. Nakapagpatayo kami ng bahay na dati pinapangarap lang namin. Nakakapag aral ang mga anak ko sa magandang paaralan. Nakakakain kami kung saan namin gusto at hindi ko masyadong iniisip ang presyo ng mga bagay na binibili namin.

Bukod doon, lumaki rin ako sa kulturang Pilipino na kapag ikaw ang medyo nakakaangat, ikaw ang inaasahang tumulong. Nakatira kami sa isang compound kasama ang mga kapatid at k**ag anak. Halos araw araw may tao sa bahay. May mga pamangkin na doon kumakain, may mga kapatid na dumadaan para magkape o magmeryenda, at madalas kami ang sumasagot sa mga pagkain. Hindi ko iyon pinapansin noon dahil pakiramdam ko masaya akong nakakatulong. Ang hindi ko namalayan, unti unti palang lumalaki ang mga gastusin namin. Habang lumalaki ang kita, mas mabilis din palang lumalaki ang gastos.

Dumating ang panahon na napagod ako. Ilang taon din akong halos walang pahinga. Kahit nasa bahay ako, negosyo pa rin ang iniisip ko. Kaya nung medyo lumuwag ang sitwasyon, naisip kong magpahinga kahit sandali. Akala ko sapat na ang naitabi namin para makabawi ng lakas. Pero habang nagpapahinga ako, hindi huminto ang mga bayarin. Tuloy tuloy pa rin ang tuition ng mga bata. Tuloy tuloy pa rin ang mga loan. Tuloy tuloy pa rin ang gastusin sa bahay. Unti unting naubos ang puhunan ko pero hindi ko agad iyon nakita dahil sanay akong isipin na kikita rin naman ulit kami.

Isang gabi, nagdesisyon akong ilista lahat ng utang ko. Loan sa bangko, e loan, utang sa supplier, at mga tsekeng kailangan kong pondohan. Habang isa isa kong sinusulat ang mga halaga, pakiramdam ko bumibigat nang bumibigat ang dibdib ko. Nang makita ko ang kabuuan, natulala na lang ako. Hindi ako umiyak agad. Nakaupo lang ako sa harap ng mesa at paulit ulit na tinitingnan ang papel. Doon ko unang inamin sa sarili ko na mas malaki na pala ang lumalabas na pera kaysa sa pumapasok.

Mas mahirap pa dahil hindi ko agad nasabi sa partner ko ang totoo. Nahihiya ako. Pakiramdam ko kasalanan ko ang lahat dahil ako ang gumawa ng mga desisyon. Ako ang nagsabing kaya pa. Ako ang nagsabing magandang ideya ang dagdag na puhunan. Ako ang nagsabing mababawi rin namin lahat. Ayokong marinig mula sa ibang tao ang mga bagay na alam ko nang mali. Kaya ilang buwan akong ngumiti sa harap ng pamilya ko habang gabi gabi akong hindi makatulog kakaisip kung paano babayaran ang mga susunod na obligasyon.

Hanggang sa isang gabi, hindi ko na kinaya. Nung tulog na ang mga bata, kinausap ko ang partner ko at sinabi ko lahat. Sinabi ko kung gaano kalaki ang utang namin, kung gaano ako natatakot, at kung gaano ako napapagod mag isa. Akala ko magagalit siya o sisisihin ako. Pero tahimik lang siyang nakinig. Pagkatapos kong magsalita, sinabi niya lang na matagal na niyang napapansin na may problema at mas mabuting harapin namin iyon nang magkasama kaysa mag isa ko itong pasan. Doon ako tuluyang napaiyak. Hindi dahil may solusyon na agad, kundi dahil sa unang pagkakataon, hindi na ako nag iisang nagdadala ng bigat.

Hanggang ngayon, may mga utang pa rin kaming binabayaran. May mga plano kaming ipinagpaliban at may mga bagay na kailangan naming bawasan. Hindi pa rin madali at may mga araw pa ring kinakabahan ako sa hinaharap. Pero natutunan ko na hindi sapat ang marunong kumita. Kailangan marunong ka ring huminto, tumingin sa totoong numero, at tanggapin kapag may mali na. At habang unti unti naming inaayos ang lahat, lagi kong naiisip na minsan, ang pinak**ahirap harapin ay hindi ang utang mismo kundi ang katotohanang matagal mo nang alam na may problema pero ayaw mo lang itong tingnan.

Hindi ko alam kung paano ko sasabihin pero isang araw na lang nagising ako na pagod na pagod na ako sa pagiging “sandalan” ng pamilya ko. Ako yung panganay sa tatlong magkakapatid, lumaki sa simpleng buhay sa probinsya kung saan normal na pag ang panganay nagtrabaho, expected na tulungan niya lahat sa bahay. Noong una, hindi naman ako nagreklamo kasi akala ko yun talaga ang responsibilidad ko.

Nung nag college ako sa Maynila, nagtrabaho ako habang nag aaral para makapagtapos. Part time sa umaga, klase sa gabi. Yung tulog ko minsan kulang pa sa apat na oras. Pero tiniis ko kasi iniisip ko na “para sa pamilya.” Pag graduate ko, akala ko makakahinga na ako, pero mas lalo pala akong nahirapan.

Naging regular na ako sa trabaho sa BPO. Maayos naman yung sahod kumpara dati, pero halos every cut off may hinihingi sa bahay. May utang na kailangang bayaran, may pagkain na kulang, may bayarin sa eskwela ng kapatid ko. Lagi kong sinasabi sa sarili ko okay lang kasi ako yung nakakatulong, pero habang tumatagal, parang wala na akong natitira sa sarili ko.

Sa araw araw ko sa trabaho, ngingiti ako sa mga ka team ko, pero sa loob ko pagod na pagod na ako. Minsan habang nasa break room ako, nakatitig lang ako sa pagkain ko pero hindi ako makakain ng maayos kasi iniisip ko kung sapat ba yung maipapadala ko sa bahay. Kapag hindi ko naabot yung hinihingi nila, ramdam ko agad yung pressure, may mga tanong na parang kasalanan ko kung bakit kulang.

Sa bahay naman, laging may drama. Si mama laging sinasabi na ako lang yung aasahan nila. Si papa naman minsan tahimik pero ramdam ko yung expectations niya. Yung mga kapatid ko, lumalaki na sanay na may sasalo sa kanila. Doon ako nagsimulang magtanong sa sarili ko kung kailan ba sila matutong tumayo sa sarili nila kung lagi akong nandyan.

Isang gabi, galing ako sa overtime at sobrang pagod ko. Umupo ako sa maliit kong kwarto na inuupahan ko sa Maynila, tapos binuksan ko yung phone ko. May message na naman na may kailangan daw na pera, emergency daw. Hindi ko alam kung anong klaseng emergency kasi parang bawat buwan may emergency. Doon ako napahinto. Parang bigla akong nawalan ng gana.

Kinabukasan, tumawag ako sa mama ko. Tahimik muna ako bago ko sinabi na hindi ko na kaya yung parehong bigat lagi. Natahimik siya sa kabilang linya, tapos naramdaman ko yung bigat ng katahimikan na parang may mali akong sinabi. Sabi niya sa akin, “Anak ka pa ba namin kung hindi ka na tumutulong?” Doon ako tuluyang napahinto. Hindi ko alam kung iiyak ako o magagalit.

Pagkatapos ng tawag, nakaupo lang ako at nakatingin sa kisame ng kwarto ko. Sobrang dami kong tanong sa isip ko. Mali ba na napagod ako? Mali ba na gusto ko rin ng buhay na hindi puro bigay? Pero kahit ganun, alam ko rin na mahal ko sila.

Hanggang ngayon, nasa parehong sitwasyon pa rin ako. Tinutulungan ko pa rin sila pero mas maingat na ako. May hangganan na, kahit hindi pa nila fully naiintindihan. May guilt pa rin minsan, may mga gabing napapatanong ako kung selfish ba ako. Pero may parte na rin sa akin na natututo na hindi ko kailangang ubusin ang sarili ko para lang masabing mabuting anak ako.

At hanggang ngayon, iniisip ko pa rin kung darating ba yung araw na maiintindihan nila na hindi ko sila iniwan, natuto lang akong hindi mawala sa sarili ko habang nandyan ako para sa kanila.

Hindi ko makakalimutan ang unang date namin ng boyfriend ko dahil sa sobrang kahihiyan, gusto ko na lang magpalamon sa lupa noong araw na iyon. Matagal na kaming magka chat bago kami nagkita nang personal. Halos tatlong buwan kaming nag uusap araw araw. Pagkagising ko, siya agad ang unang nagme message at bago matulog, siya rin ang huling kausap ko. Kaya noong niyaya niya akong lumabas, sobrang excited ako pero sobrang kinakabahan din. Ilang araw akong nag isip kung anong isusuot ko. Paulit ulit kong sinukat ang mga damit ko sa harap ng salamin dahil gusto kong magmukhang simple pero presentable. Yung tipong hindi halatang pinaghandaan pero alam mong pinag effortan.

Dumating ang araw ng date namin at maaga akong nag ayos. Halos isang oras akong nasa harap ng salamin para siguraduhing maayos ang buhok at make up ko. Habang nasa biyahe papunta sa mall, hindi ako mapakali. Paulit ulit kong iniisip kung ano ang sasabihin ko kapag nagkita na kami. Pagdating ko sa meeting place, nakita ko siya agad. Nakangiti siyang kumaway sa akin at doon mas lalo akong kinabahan. Habang naglalakad kami papunta sa restaurant, pareho kaming medyo awkward sa umpisa. Yung tipong nagtatawanan kahit wala namang nakakatawa dahil pareho kaming hindi alam kung paano sisimulan ang usapan nang personal.

Habang kumakain kami, unti unti akong naging komportable. Ang dami naming napag usapan tungkol sa trabaho, pamilya, mga paborito naming pagkain, at mga plano namin sa buhay. Habang tumatagal, pakiramdam ko maayos naman ang lahat. Naisip ko pa nga na baka masyado lang akong nag overthink nitong mga nakaraang araw. Sabi ko sa sarili ko, mukhang magiging magandang alaala ang araw na ito.

Pagkatapos naming kumain, naglakad lakad kami sa mall. Habang may ikinukuwento siya, tutok na tutok ako sa pakikinig at hindi ko napansin na may maliit na hagdan pala sa harap ko. Bigla akong natapilok at muntik nang sumubsob sa sahig. Buti na lang at mabilis niya akong nahawakan sa braso. Sobrang nahiya ako at paulit ulit akong nag sorry kahit wala naman akong dapat ikahiya. Akala ko iyon na ang pinaka nakakahiya sa buong araw.

Hindi pa pala.

Dahil sa sobrang kaba at kakatawa namin, bigla akong napalakas ng utot. Tahimik ang paligid kaya malinaw na malinaw ko iyong narinig. At sigurado akong narinig din niya. Parang tumigil ang oras. Hindi ko alam kung saan ako titingin. Ramdam kong sobrang init ng mukha ko sa hiya. Gusto kong tumakbo papunta sa parking lot at umuwi na lang. Ilang segundo kaming tahimik at pakiramdam ko iyon na ang katapusan ng love story na hindi pa nga nagsisimula.

Pero sa halip na mainis o mailang, bigla siyang tumawa. Hindi yung tawang nang aasar. Yung tawang hindi niya mapigilan dahil natutuwa siya. Pagkatapos ay sinabi niya, "Buti naman. Akala ko ako lang ang kinakabahan." Doon na rin ako napatawa kahit gusto ko pa ring matunaw sa hiya. Simula noon, naging magaan na ang lahat. Nawala ang kaba ko at hindi ko na naramdamang kailangan kong magpanggap na perpekto. Naging natural na lang ang usapan namin hanggang matapos ang araw.

Habang pauwi ako, naisip ko kung gaano ako ka stress kakaisip na kailangan kong maging perfect sa unang date namin. Pero sa huli, hindi pala iyon ang mahalaga. Hindi niya naalala kung anong damit ang suot ko o kung gaano kaayos ang make up ko. Ang pinaka naalala niya ay yung pinakanakakahiya kong moment. Nakakatawa lang isipin na minsan, yung mga bagay na pilit nating itinatago ang siya palang dahilan para mas maging komportable ang isang tao sa atin. Hanggang ngayon, kapag pinag uusapan namin ang unang date namin, hindi niya nakakalimutang ikuwento ang araw na muntik akong matapilok at gumawa ng bagay na hindi ko na mababawi habang buhay. At sa totoo lang, tuwing naaalala ko iyon, napapaisip ako kung doon ba talaga nagsimula ang love story namin o doon nagsimula ang walang katapusang pang aasar niya sa akin.

Hindi ko akalaing darating ako sa puntong matatakot akong umuwi sa bahay kahit wala naman akong ginagawang masama. Noong bagong kasal kami ng asawa ko, masaya akong tumira kasama ang pamilya niya. Pareho kaming nagtatrabaho at naisip namin na magandang paraan iyon para makapag ipon habang nagsisimula pa lang kami sa buhay mag asawa. Mabait ang biyenan ko noon at pakiramdam ko talaga ay tinanggap niya ako bilang bahagi ng pamilya. Araw araw, maaga kaming gumigising para magtrabaho. Ako ay work from home habang ang asawa ko naman ay pumapasok sa opisina. Tulungan kami sa gastusin sa bahay, nag aambag sa kuryente, tubig, internet, groceries, at kung ano ano pa. Wala naman kaming reklamo dahil gusto rin naming makatulong.

Pero habang tumatagal, napansin kong parang hindi na natatapos ang mga hinihingi sa amin. Noong una, maliit na halaga lang para sa gamot o pambayad ng bill. Tapos naging pambili ng gamit, pambayad ng utang, at kung minsan ay pera para sa mga bagay na hindi ko naman maintindihan kung bakit kailangan kami ang sumagot. Dahil ayaw naming magmukhang madamot, lagi kaming nagbibigay. Kahit minsan kinakapos na kami, ginagawa pa rin namin. Lagi naming iniisip na pamilya naman sila. Pero habang tumatagal, parang naging obligasyon na namin ang sagutin ang mga problema nila.

May mga gabi na nakahiga ako sa k**a at hindi makatulog. Tinitingnan ko ang budget namin at iniisip kung bakit parang hindi kami umuusad kahit pareho naman kaming nagtatrabaho nang maayos. Gusto naming magkaroon ng sariling bahay pero buwan buwan parang may dahilan para mabawasan ang ipon namin. Nakakaramdam ako ng inis pero kasabay noon ay guilt. Iniisip ko kung masama ba akong tao dahil napapagod na akong tumulong. Minsan gusto kong magsalita pero natatakot akong masabihang walang utang na loob.

Dumating ang araw na kinailangan naming tumanggi. Nanghiram na naman ng pera ang biyenan ko at sinabi ng asawa ko na hindi muna kami makakapagbigay dahil nag iipon kami para sa kinabukasan namin. Tahimik lang siya noon kaya akala ko naiintindihan niya. Pero kinabukasan, narinig ko siyang nagsasabi sa k**ag anak nila na nagbago na raw ang anak niya simula nang mag asawa. Para akong binuhusan ng malamig na tubig. Ang sakit marinig iyon lalo na alam ko kung gaano kalaki ang naitulong namin sa loob ng maraming taon. Simula noon, parang naging malamig ang pakikitungo sa amin. Kapag kumakain kami, tahimik ang lahat. Kapag pumapasok ako sa sala, humihinto ang usapan. Minsan may mga parinig pa tungkol sa mga taong marunong tumulong at mga taong inuuna ang sarili.

Habang tumatagal, mas lalo akong nalilito. Gusto kong magkaroon ng maayos na relasyon sa pamilya ng asawa ko pero gusto ko rin namang protektahan ang sarili naming kinabukasan. Isang gabi, kinausap ko ang asawa ko habang pareho kaming nakatingin sa listahan ng gastos namin. Halos wala na pala kaming naitatabing pera kahit ilang taon na kaming nagsisikap. Tahimik lang kami pareho. Walang sisihan. Walang galit. Pareho lang kaming natauhan. Doon ko naisip na hindi pala sapat ang mabuting intensyon kung nauubos ka naman sa proseso. Hindi masamang tumulong pero hindi rin tama na ibigay mo ang lahat hanggang sa wala nang matira para sa sarili mong pamilya.

Hanggang ngayon, nakatira pa rin kami sa bahay nila habang nag iipon para sa pangarap naming magkaroon ng sariling tahanan. May mga araw na maayos ang lahat at may mga araw na ramdam ko pa rin ang tensyon. Minsan naiisip ko pa rin kung baka ako ang dahilan kung bakit nagbago ang samahan namin. Pero natutunan ko na ang pagmamahal sa pamilya ay hindi nasusukat sa laki ng perang naibibigay mo. Minsan, ang pinak**ahirap gawin ay ang magtakda ng hangganan. At habang pinipilit naming buuin ang kinabukasan naming mag asawa, isang tanong pa rin ang bumabalik sa isip ko. Darating kaya ang araw na maiintindihan nila na ang pagtanggi ay hindi kawalan ng pagmamahal kundi paraan lang para hindi rin kami tuluyang maubos?

Ako yung panganay sa pamilya namin at ako rin yung naging breadwinner mula nung nag abroad si Kuya. Siya yung unang nag OFW sa amin, sa UAE siya nagwork noon. Sa simula, maayos lahat. Palagi siyang nagrereply, nagpapadala ng pera, at lagi niyang sinasabi na “tiis lang, para sa pamilya natin ito.” Doon ako kumapit kasi ako na yung naiwan dito sa Pilipinas para mag-alaga sa mga magulang namin at mag-asikaso sa mga gastusin.

Naging routine na yung buhay ko. Umaga trabaho sa office, uwi ng bahay, asikaso sa bills, tapos check ng messages kung may padala na ba o update si Kuya. Yung sahod ko halos sakto lang din sa pagkain, kuryente, at gamot ng parents ko. Si Mama may maintenance sa blood pressure at si Papa naman madalas sumasakit ang likod kaya hindi na rin masyadong makapagtrabaho. Kaya si Kuya talaga yung inaasahan namin para sa malaking gastos.

Pero dumating yung point na napansin ko na parang lumalayo na yung communication namin. Una, late replies na. Tapos naging once a week na lang. Hanggang sa naging seen na lang yung messages ko. Iniisip ko noon baka busy lang siya, baka overtime, baka may problema sa work. Ayoko agad mag-isip ng masama kasi siya yung kapatid ko at siya yung tumulong sa amin noon pa.

Hanggang sa isang buwan na lumipas na wala talagang reply. Wala ring padala. Doon na ako kinabahan. Pero kahit kinakabahan ako, tinuloy ko pa rin yung daily life ko. Nagbabayad pa rin ako ng bills, bumibili ng gamot, at sinasabihan ko pa rin si Mama na okay lang si Kuya. Pero sa loob ko, unti unti na akong kinakain ng takot at pagod.

May mga gabi na hindi ako makatulog. Nakahiga ako pero umiikot lang yung isip ko kung nasaan na siya. Nag try ako mag message ulit, tumawag, kahit sa social media niya wala na ring update. Yung simpleng “kamusta ka na” ko, parang walang nakakarinig.

Isang araw, habang nasa trabaho ako, tumawag si Mama. Sabi niya wala na daw gamot si Papa at kailangan na bumili ulit. Doon ako parang nag collapse sa loob ko. Kasi wala akong extra. Yung sahod ko ubos na sa mga nauna nang bayarin. Yung inaasahan ko na padala ni Kuya, wala na rin.

Pag uwi ko ng bahay, tahimik lang ako. Nakaupo ako sa sahig habang tinitingnan yung phone ko, paulit ulit ko binubuksan yung chat namin ni Kuya na puro delivered lang. Naiisip ko kung ano ba nangyari. May nagawa ba akong mali? May nasabi ba akong hindi maganda? O baka talagang nagbago na lang siya at nakalimutan na kami.

Dumating yung point na kailangan ko nang manghiram sa kapitbahay para lang makabili ng gamot ni Papa. Doon ako sobrang nahiya sa sarili ko. Kasi dati si Kuya yung nagbibigay sa amin ng pag-asa, ngayon ako na yung halos nagkukumahog para lang mabuhay kami sa araw araw.

Hanggang isang gabi, bigla na lang akong nakareceive ng message mula sa unknown number. Si Kuya pala yun. Ang sabi lang niya, “Sorry matagal akong nawala. Ang daming nangyari dito.” Wala siyang masyadong explanation. Walang detalye. Pero ang masakit, parang ang tagal naming hinintay yung simpleng update na yun.

Hindi ko alam kung matutuwa ba ako o magagalit. Kasi andun yung relief na buhay siya, pero andun din yung sakit na iniwan niya kami sa gitna ng lahat ng problema.

Ngayon, unti unti kaming nag uusap ulit pero hindi na katulad ng dati. Mas maingat na ako. Mas tahimik na siya. Parang may gap na hindi mo alam kung mapupunan pa ba.

Hanggang ngayon, iniisip ko pa rin kung paano ka ba maghihintay sa taong hindi mo alam kung babalik pa o hindi. At kung kailan ka ba dapat tumigil umasa o matutong magpatuloy na lang mag isa.

Akala ko talaga ready na ako magpakita sa reunion pero hindi pala emotionally.

Ako yung tipong sobrang excited noong nalaman kong may reunion ang high school friends ko. Ilang taon din yun na hindi kami nagkita kaya na-imagine ko agad na magiging sosyal, maayos, at parang ang ganda ng buhay naming lahat. Ilang araw bago yung event, bumili pa ako ng damit na feeling ko bagay sa “new me” ko, nagpaayos pa ako ng buhok, tapos every night chinecheck ko pa sarili ko sa salamin habang iniisip kung mukhang presentable ba ako. Sa totoo lang, gusto ko lang din hindi magmukhang kawawa sa harap ng mga dati kong kaklase.

Pero habang papalapit yung araw ng reunion, mas lumalakas yung kaba ko. Habang nagbibihis ako, iniisip ko kung ano ba ang sasabihin ko kapag tinanong nila ako tungkol sa buhay ko. Paano kung mas successful na sila sakin, paano kung ako pa rin yung walang ganap, paano kung hindi ako makarelate sa mga kwento nila. Ang daming pumapasok sa isip ko na hindi ko naman naisip noong una akong nag sign up.

Pagdating ko sa venue, isang maliit na restaurant sa Lipa, nakita ko na agad sila sa loob. Ang iingay nila, ang tatawa, parang walang nagbago. May mga yakapan, may sigawan, may konting asaran pa na parang bumalik kami sa high school ulit. Ako naman, habang papasok, ramdam ko yung bigat sa dibdib ko. Nakangiti ako pero parang hindi natural. Parang gusto ko na lang tumayo sa gilid at maghintay muna bago humarap sa kanila.

“Uy ikaw ba yan, grabe parang hindi ka tumanda,” sabi ng isa habang papalapit sa akin.

Ngumiti ako at sumagot ng “Ikaw rin naman,” pero sa loob ko hindi ko alam kung matutuwa ba ako o ma-ooffend. Umupo ako sa mesa namin at doon na nagsimula yung kumustahan. Isa-isa silang nagkwento, may mga may anak na, may negosyo, may naka abroad na, may mga parang stable na stable na ang buhay. Habang nakikinig ako, tahimik lang ako, tumatango, minsan sasabihin ko “wow ang galing naman,” kahit sa loob ko parang naguguluhan ako kung saan ba ako dun sa kwento ng buhay.

Nang ako na yung tinanong kung kamusta ako, bigla akong natigilan. Para bang lahat ng sagot na alam ko nawala bigla. Sabi ko na lang, “Okay naman, buhay pa naman,” sabay tawa. Natawa rin sila, akala nila joke lang pero totoo naman talaga yung half na yun.

Habang tumatagal yung gabi, mas lumalakas yung tawanan nila at mas lumalakas din yung pakiramdam ko na parang ako yung outsider. May mga moments na sumubok akong sumabay sa usapan pero minsan mali yung timing ko o hindi ko alam yung context kaya napapatingin na lang sila tapos tatawa. Nakakahiya pero natawa na lang din ako sa sarili ko kasi wala na akong magagawa.

Pero habang papalalim yung gabi, napansin ko na kahit gaano sila ka successful o ka maingay sa kwento ng buhay nila, pare pareho pa rin pala kaming mga dating awkward, mga dating sablay sa recitation, at mga dating sabay sabay tumatawa kahit walang nakakatawa. Doon ko narealize na hindi pala lahat ng reunion tungkol sa kung sino ang mas maganda ang narating. Minsan tungkol lang pala siya sa pagbalik sa kung sino ka dati kasama sila.

Pinaka hindi ko makakalimutan yung part na nag picture kami lahat. Lahat naka pose, may naka peace sign, may naka big smile, tapos may isa na biglang sumigaw na may pagkain pa daw sa kabilang mesa kaya sabay sabog yung pose at tawanan namin. Yung picture na yun hindi perfect, pero sobrang totoo.

Pag-uwi ko, pagod ako pero nakangiti. Hindi dahil naging maayos lahat, kundi dahil narealize ko na kahit hindi pala ako yung pinaka successful sa room, hindi naman pala ako out of place. May kanya kanya lang talaga kaming timing sa buhay.

Hanggang ngayon, iniisip ko pa rin kung sa next reunion, mas confident na ba ako o ako pa rin yung papasok na parang kinakabahan pero nakangiti lang sa gilid.

Hindi ako makatulog nang ilang gabi dahil sa isang bagay na alam kong mali, pero ginawa ko pa rin.

Nagtatrabaho ako bilang admin staff sa isang maliit na kumpanya. Hindi naman kalakihan ang sweldo ko, pero sapat para makaraos kami araw-araw. Kasama ko sa bahay ang mga magulang ko, at ako na rin halos ang sumasagot sa karamihan ng gastusin nila dahil pareho na silang may sakit. Si Papa may maintenance para sa puso, habang si Mama naman madalas magpacheck-up dahil sa diabetes niya.

Noong mga panahong iyon, sunod-sunod ang bayarin. May renta, kuryente, gamot, at pagkain. Sakto namang may dumating na linggo na halos ubos na talaga ang pera ko. Sinubukan kong manghiram sa mga kaibigan at k**ag-anak, pero karamihan may sarili ring pinagdadaanan.

Isang umaga, habang nasa opisina ako at inaayos ang petty cash, tumawag ang kapatid ko. Kailangan daw agad bumili ng gamot ni Papa dahil hindi siya makahinga nang maayos. Nang marinig ko iyon, parang gumuho ang sikmura ko. Alam kong wala na akong maibibigay.

Paulit-ulit kong tinitingnan ang petty cash box sa mesa ko. Ilang beses kong sinabi sa sarili ko na hindi ko dapat galawin iyon. Pera iyon ng kumpanya. Hindi akin.

Pero habang iniisip ko ang sitwasyon sa bahay, natalo ako ng takot at pag-aalala.

Kumuha ako ng pera.

Hindi naman kalakihan, pero sapat para mabili ang mga gamot na kailangan ni Papa sa araw na iyon.

Pag-uwi ko ng bahay, nakita kong medyo gumaan ang pakiramdam niya matapos makainom ng gamot. Dapat siguro nakahinga ako nang maluwag, pero kabaligtaran ang naramdaman ko. Habang nakatingin ako sa kanya, mas lalo akong nakonsensya.

Kinabukasan, pagpasok ko sa opisina, normal lang ang lahat. May mga email, may mga report, may mga meeting. Pero ako, hindi normal ang pakiramdam ko. Kada may lalapit na manager ko, kinakabahan ako. Kada maririnig ko ang salitang "petty cash," parang bumibilis ang tibok ng puso ko.

Paulit-ulit kong sinasabi sa sarili ko na babayaran ko rin agad. Sa susunod na sweldo. Sa susunod na extra income. Pero habang lumilipas ang mga araw, mas bumibigat ang pakiramdam ko.

Hindi na tungkol sa pera ang bumabagabag sa akin.

Tungkol na ito sa tiwala.

Isang hapon, habang nakaupo ako sa workstation ko, napansin kong hindi na ako makapag-focus sa trabaho. Doon ko na-realize na kahit anong dahilan ko, hindi mawawala ang katotohanang mali ang ginawa ko.

Kaya kinabukasan, humingi ako ng oras sa manager ko.

Pakiramdam ko nanginginig ang buong katawan ko habang inaamin ang lahat. Inaasahan ko ang galit, sermon, o baka mawalan pa ako ng trabaho.

Tahimik lang siya habang nakikinig.

Pagkatapos kong magsalita, ilang segundo siyang hindi nagsalita. Para iyong pinak**ahabang katahimikan na naranasan ko.

Sa huli, sinabi niya lang na mali ang ginawa ko at kailangan ko iyong panagutan. Pero sinabi rin niyang mas mabuti na umamin ako kaysa itago ko habambuhay.

Paglabas ko ng opisina niya, hindi pa rin solved ang lahat ng problema ko. May responsibilidad pa rin akong harapin at bayaran. May sakit pa rin ang mga magulang ko. May mga bayarin pa rin sa bahay.

Pero sa unang pagkakataon matapos ang ilang linggo, nakahinga ako nang maluwag.

Minsan talaga, kapag gipit na gipit tayo sa buhay, napapagawa tayo ng mga bagay na hindi natin akalaing magagawa natin. Hindi nito ginagawang tama ang pagkak**ali, pero pinapaalala nito kung gaano kahirap minsan ang mamili sa pagitan ng tama at ng taong mahal mo.

Hanggang ngayon, naiisip ko pa rin ang araw na iyon. At minsan nagtatanong ako sa sarili ko—kapag dumating ulit ang parehong sitwasyon, sapat kaya ang lakas ng loob ko para gumawa ng ibang desisyon?

Hindi ko makakalimutan yung kapitbahay naming mas excited pa yata sa kasal ko kaysa sa akin.

Noong naghahanda kami para sa kasal namin ng fiancé ko, sinubukan talaga naming gawing simple lang ang lahat. Pareho kaming nagtatrabaho at nag-iipon, kaya bawat gastos pinag-iisipan namin mabuti. Maliit lang ang budget namin at gusto namin ng intimate wedding kasama lang ang pamilya at malalapit na kaibigan.

Tahimik naman sana ang paghahanda namin hanggang sa may isang kapitbahay kaming biglang naging parang self-appointed wedding coordinator. Sa umpisa, okay lang naman. Paminsan-minsan nagtatanong siya kung kailan ang kasal at saan ang venue. Akala ko normal na pakikipagkwentuhan lang.

Pero habang papalapit ang kasal, parang lumalala ang pagiging interesado niya. Isang araw pag-uwi ko galing trabaho, sinalubong niya agad ako sa labas ng bahay.

"Ay, dapat mas marami kayong bisita. Sayang naman ang handaan kung konti lang."

Ngumiti lang ako kahit medyo naiirita na. Hindi ko na pinatulan.

Pagkalipas ng ilang araw, may nalaman akong ikinuwento niya sa ibang kapitbahay na sa ganitong venue daw kami ikakasal at may ganitong theme. Nagulat ako dahil hindi naman namin iyon ipinagsasabi sa iba. Doon ko narealize na bawat maliit na detalye na nababanggit namin, ikinakalat na pala niya sa buong lugar.

Mas naging nakakastress nang magsimula siyang magbigay ng mga desisyon para sa kasal namin na parang siya ang ikakasal.

"Dapat ganito ang gown mo."

"Dapat kumuha kayo ng live band."

"Dapat invited si ganito at si ganyan."

Lahat na lang may opinyon siya.

Habang tumatagal, napapansin kong mas naiistress ako tuwing nakikita ko siya kaysa sa mga tunay na problema sa wedding preparations. Minsan nga naiisip ko kung ako ba ang masyadong sensitive. Baka gusto lang naman niyang tumulong. Pero sa totoo lang, pakiramdam ko nawawala na yung excitement ko dahil pakiramdam ko may ibang taong gustong kontrolin ang mga bagay na dapat kami lang ng fiancé ko ang nagdedesisyon.

Dumating yung punto na may kumalat na balitang may open invitation daw sa buong street namin. Nagulat ako dahil wala naman kaming sinabihan ng ganoon. May ilang kapitbahay pa ang nagtatanong kung anong oras daw ang reception. Doon ko nalaman na siya pala ang nagsasabi sa iba na baka pwede silang dumaan dahil marami naman daw pagkain.

Sobrang nahiya ako. Hindi ko alam kung paano ko ieexplain sa mga tao na hindi naman talaga sila kasama sa guest list.

Ilang linggo bago ang kasal, naglakas-loob na akong kausapin siya. Maayos naman ang pagkakasabi ko. Sinabi ko na appreciate namin ang concern niya pero may plano na kami at gusto naming panatilihing pribado ang ibang detalye.

Tahimik lang siya habang nagsasalita ako. Akala ko magtatampo o magagalit.

Pero ang hindi ko inaasahan, ngumiti lang siya at sinabing, "Pasensya na ha. Nasanay lang siguro akong makisawsaw. Natutuwa kasi ako para sa inyo."

Bigla akong natahimik.

Hindi nawala yung inis ko sa lahat ng ginawa niya, pero doon ko rin naisip na minsan may mga tao talagang hindi alam ang boundaries nila. Hindi dahil masama silang tao, kundi dahil iba lang ang paraan nila ng pagpapakita ng interes o pakikialam.

Natuloy ang kasal namin nang maayos. Hindi siya invited sa reception, pero nakita ko siyang nakasilip sa gate noong araw ng kasal habang nakangiti at kumakaway.

Hanggang ngayon kapag naaalala ko yung wedding preparations namin, isa siya sa mga pinakanakakastress pero pinakanakakatawang parte ng kuwento.

Minsan naiisip ko pa rin, ilan kaya sa mga problema natin ang lumalaki dahil sa pakikialam ng ibang tao, at ilan naman ang lumalaki dahil hinahayaan nating maapektuhan tayo nang sobra?