Chanda rani

इरानले आफ्ना सैन्य एकाइहरूलाई उच्च सतर्कता अपनाउन निर्देशन दिएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ। सम्भावित इजरायली वा अमेरिकी प्रत्याक्रमणको जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै इरानी सेनाले मुख्य सैन्य अड्डाबाट सेना र हतियारहरू विभिन्न स्थानमा तितरबितर गरेको बताइएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार यस्तो कदम सैन्य क्षति कम गर्ने र आकस्मिक आक्रमणबाट रणनीतिक सम्पत्ति जोगाउने उद्देश्यले चालिएको हुन सक्छ। यसलाई क्षेत्रीय तनावबीच सम्भावित नयाँ सैन्य गतिविधिको पूर्वतयारीका रूपमा पनि हेरिएको छ।

इरानले दुई दशकको प्रतिबन्ध र चुनौतीबीच पानीमुनि सञ्चालन हुने अत्याधुनिक ‘एआई–संचालित ड्रोन’ विकास गरेको दाबी सार्वजनिक भएको छ।रिपोर्टअनुसार यी मानवरहित प्रणालीहरू डल्फिनजस्तै आकृति र गतिसहित समुद्रको गहिराइमा चुपचाप नेभिगेट गर्न सक्षम छन्, जसले शत्रुको रडार वा निगरानीबाट बच्न सहयोग गर्छ।

स्वायत्त लक्ष्य पहिचान प्रणाली जडान गरिएका यी ड्रोनहरूले सम्भावित शत्रु जहाजहरूलाई पहिचान गरी सटीक रूपमा आक्रमण गर्न सक्ने क्षमता राख्ने बताइएको छ।विश्लेषकहरूका अनुसार यो प्रविधि सफल रूपमा विकसित भए इरानको रक्षा रणनीतिमा ठूलो प्रगति मानिनेछ र समुद्रमुनिको सैन्य सन्तुलनमा पनि प्रभाव पार्न सक्ने दाबी गरिएको छ।

संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई) ले दुबई अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थललाई सम्भावित “कामिकाजे” ड्रोन आक्रमणबाट जोगाउन चीनमा निर्मित अत्याधुनिक लेजर हतियार प्रणाली ‘Guangjian-21A (Light Arrow-21A)’ परिचालन गरेको रिपोर्ट सार्वजनिक भएको छ।

खाडी क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारहरूमाथि बढ्दो लामो दूरीका ड्रोन खतरालाई ध्यानमा राख्दै युएईले यो प्रतिरक्षात्मक कदम चालेको बताइएको छ।

यो प्रणालीले ३०–५० किलोवाटको उच्च-ऊर्जा लेजर बीम प्रयोग गरी करिब ५ किलोमिटर दूरीभित्र रहेका कम गतिको ड्रोनका सेन्सरहरूलाई केही सेकेन्डमै निष्क्रिय पार्न वा नष्ट गर्न सक्ने क्षमता राख्छ। रडार तथा इलेक्ट्रो–अप्टिकल ट्र्याकिङ प्रणालीले सुसज्जित भएकाले यसलाई परम्परागत क्षेप्यास्त्र प्रणालीभन्दा लागत–प्रभावकारी विकल्पका रूपमा पनि हेरिएको छ।

तर मरुभूमिको धूलो, उच्च आर्द्रता र अत्यधिक तापक्रमजस्ता अवस्थाहरूमा यसको वास्तविक प्रभावकारिताबारे सैन्य विज्ञहरूले प्रश्न उठाएका छन्। विशेष गरी इरानमा निर्मित Shahed-136 जस्ता ड्रोनहरूको “स्वार्म आक्रमण” विरुद्ध यो लेजर प्रणाली कति प्रभावकारी हुन्छ भन्ने विषय अझ परीक्षणको चरणमै रहेको मानिन्छ।विश्लेषकहरूका अनुसार यस्तो प्रविधिले आधुनिक मरुभूमि युद्धमा नयाँ सुरक्षा मानक तय गर्न सक्ने सम्भावना देखिएको छ।

इरानको सैन्य तयारी र भूमिगत मिसाइल संरचनाबारे आएका नयाँ दाबीहरूले मध्यपूर्वको सुरक्षा अवस्थाप्रति फेरि अन्तर्राष्ट्रिय चासो बढाएको छ। विभिन्न रिपोर्टहरूमा युद्ध सुरु भएयता इरानले आफ्नो मिसाइल क्षमता विस्तार गरेको उल्लेख गरिएको छ।

ती रिपोर्टहरूमा भूमिगत “missile cities” भित्र ठूलो स्तरमा उत्पादन र तयारी भइरहेको दाबी गरिएको छ। केही सामग्रीमा त्यहाँ महिला कामदारहरूको सहभागितालाई पनि देखाइएको भन्दै सामाजिक सञ्जालमा बहससमेत भइरहेको छ।

तर यी दाबीहरूको स्वतन्त्र रूपमा पूर्ण पुष्टि भने भएको छैन। क्षेत्रीय तनाव, सैन्य प्रतिस्पर्धा र कूटनीतिक दबाबबीच इरानको रक्षा कार्यक्रम निरन्तर संवेदनशील विषय बनेको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार मध्यपूर्वमा बढ्दो सैन्य गतिविधिले भविष्यको सुरक्षा अवस्था अझ जटिल हुन सक्ने संकेत दिएको छ।

इरानले अमेरिका सँग तनाव बढेमा समुद्रमुनिका इन्टरनेट केबलहरूलाई निशाना बनाउन सक्ने चेतावनी दिएको रिपोर्ट सार्वजनिक भएपछि विश्वव्यापी डिजिटल सुरक्षाप्रति चिन्ता बढेको छ।

यी undersea cables विश्व इन्टरनेट प्रणालीको महत्वपूर्ण आधार हुन्, जसबाट बैंकिङ, क्लाउड सेवा, सञ्चार, अनलाइन व्यापार र वित्तीय कारोबार सञ्चालन हुन्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यस्ता केबलमा अवरोध आएमा मध्यपूर्व र एशिया लगायत धेरै क्षेत्रमा इन्टरनेट सेवा सुस्त हुने, डेटा ट्राफिक प्रभावित हुने तथा बैंक, अस्पताल र अन्य डिजिटल प्रणालीमा असर पर्न सक्ने जोखिम हुन्छ।

यद्यपि हालसम्म कुनै ठोस खतरा पुष्टि भएको छैन, तर यो घटनाले आधुनिक द्वन्द्व अब परम्परागत युद्धमै सीमित नरही महत्वपूर्ण डिजिटल पूर्वाधारसम्म फैलिन सक्ने संकेत दिएको विश्लेषण गरिएको छ।

Wuhan University का अनुसन्धानकर्ताहरूले fossil fuel बिना चल्न सक्ने नयाँ प्रकारको jet propulsion system विकास गरिरहेका छन्।

यो प्रविधिले compressed air र electricity प्रयोग गरी plasma thrust उत्पन्न गर्ने अवधारणामा आधारित छ। वैज्ञानिकहरूले microwaves मार्फत हावालाई ionize गरेर परम्परागत jet engine जस्तै pressure र thrust सिर्जना गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।

यदि यो प्रविधि सफल भए, aviation क्षेत्रमा हुने carbon emission उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिने अपेक्षा गरिएको छ। हाल यो प्रणालीको prototype प्रारम्भिक चरणमै रहेको र व्यावसायिक विमानका लागि आवश्यक thrust उत्पादन गर्न अझै बाँकी रहेको बताइएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार energy storage र efficiency मा सुधार हुँदै गएमा भविष्यमा electric plasma-powered aircraft ले aerospace engineering मा ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

Japan Aerospace Exploration Agency (JAXA) र Waseda University सहितको जापानी अनुसन्धान टोलीले Mach 5 hypersonic aircraft का लागि ramjet engine को पहिलो सफल combustion test गरेको जनाएको छ।

Miyagi Prefecture स्थित JAXA को Kakuda Space Center मा गरिएको परीक्षणमा इन्जिनले अपेक्षाअनुसार स्थिरता र उच्च ताप सहन क्षमता प्रदर्शन गरेको बताइएको छ।

यो प्रविधि सफल भए भविष्यमा करिब 5,400 km/h गतिमा उड्ने विमान विकास गर्न सकिने र जापानदेखि अमेरिका जस्ता लामो दूरीका यात्रा करिब २ घण्टामै पूरा हुन सक्ने सम्भावना देखिएको छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार यस्तो hypersonic passenger aircraft व्यावसायिक रूपमा सञ्चालनमा ल्याउन अझै धेरै वर्ष लाग्ने भए पनि जापानले यस क्षेत्रमा महत्वपूर्ण प्रगति हासिल गरेको मानिएको छ।

जापान र चीनबीच पूर्वी एसियाको समुद्री क्षेत्रमा फेरि तनाव देखिएको छ। जापानले विवादित क्षेत्रमा चीनले अनुमति बिना नयाँ संरचना निर्माण गरेको आरोप लगाउँदै यसलाई “अस्वीकार्य कदम” भनेको छ।टोकियोले यस्तो गतिविधिले वर्तमान अवस्था परिवर्तन गर्न खोजिएको भन्दै कडा आपत्ति जनाएको छ र चीनलाई बल प्रयोग नगर्न चेतावनी दिएको छ।

दुई देशबीच समुद्री सीमा, गस्ती र सुरक्षा गतिविधिलाई लिएर पहिले देखि नै विवाद रहँदै आएको छ। पछिल्लो घटनाले क्षेत्रीय सुरक्षा अवस्थाप्रति अन्तर्राष्ट्रिय चासो अझ बढाएको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।हालसम्म चीनले यस विषयमा औपचारिक प्रतिक्रिया दिएको छैन।

संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई) ले इरानमा गोप्य सैन्य हमला गरेको दाबी सार्वजनिक भएपछि मध्यपूर्वमा तनाव फेरि बढेको छ।The Wall Street Journal का अनुसार यूएईले गत अप्रिलमा इरानको लावन टापुस्थित एक तेल प्रशोधन केन्द्रमा आक्रमण गरेको थियो। रिपोर्टमा उक्त घटनापछि रिफाइनरी क्षेत्रमा ठूलो आगलागी भएको र उत्पादन लामो समय प्रभावित भएको उल्लेख छ।

उक्त घटना अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले युद्धविराम घोषणा गरिरहेका समयमा भएको बताइएको छ।त्यसै समयमा इरानले शत्रु पक्षको आक्रमणका कारण रिफाइनरीमा क्षति पुगेको स्वीकार गरेको थियो। त्यसपछि इरानले यूएई र कुवेतमाथि मिसाइल तथा ड्रोन आक्रमण गरेको पनि रिपोर्टमा दाबी गरिएको छ।

यूएईले भने यो आक्रमणबारे औपचारिक रूपमा स्वीकार गरेको छैन। तर विदेश मन्त्रालयले देशविरुद्ध हुने कुनै पनि शत्रुतापूर्ण गतिविधिको जवाफ दिने अधिकार आफूहरूसँग रहेको जनाएको छ।यसैबीच राष्ट्रपति ट्रम्पले इरानी नेतृत्वलाई “बेइमान” भन्दै कडा टिप्पणी गरेका छन्।

Asian Development Bank (ADB) ले अघि सारेको ‘पान एसिया पावर ग्रिड’ परियोजनाले एसिया–प्रशान्त क्षेत्रलाई ठूलो विद्युत् सञ्जालमार्फत जोड्ने योजना बनाएको छ। यसले नेपाललाई पनि भारत हुँदै बंगलादेश मात्र होइन, भविष्यमा युरोपसम्म विद्युत् निर्यात गर्ने सम्भावना खोल्न सक्छ।

करिब ५० अर्ब डलर लगानीमा २२ हजार किलोमिटर प्रसारण लाइन निर्माण गर्ने र २० हजार मेगावाट नवीकरणीय ऊर्जा जोड्ने लक्ष्य राखिएको छ। यसअन्तर्गत नेपाल, भारत र मध्य एसियाका स्वच्छ ऊर्जा स्रोतहरू एकीकृत हुनेछन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार बढ्दो विश्वव्यापी विद्युत् मागका कारण नेपालजस्ता जलविद्युत् सम्पन्न देशका लागि ऊर्जा निर्यात ठूलो अवसर बन्न सक्छ। यद्यपि, यसको सफलता राजनीतिक सहकार्य र ठूलो लगानीमा निर्भर रहनेछ।