Dr. Nawa Raj Subba

खै हौ ठुली,
गीत
डा. नवराज सुब्बा

बाटोमैँ रात परेछ
गीत
डा. नवराज सुब्बा

Happy to share that my book Shaivism: Beyond Borders... has reached 700 reads on ResearchGate. I recently received a milestone message from the platform congratulating me on this achievement.

I am grateful to all the readers, researchers, colleagues, and friends who have shown interest in my work and supported my research journey. It is encouraging to see discussions on Proto-Shaivism, Shaivism, culture, history, and language reaching wider academic and public audiences.

Thank you all for your continued support and encouragement.

नेपालको बहुभाषिक बनोट र रैथाने भाषामाथिको थिचोमिचो: राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को साङ्ख्यिकीय तथा कानुनी चिरफार
- डा. नवराज सुब्बा

सार
प्रस्तुत शोधलेख नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०२१ बाट प्राप्त तथ्याङ्कका आधारमा देशको बहुभाषिक बनोट, भाषा परिवार, भौगोलिक वितरण र भाषिक राजनीतिको कसिमा रैथाने भाषाहरूको संकटापन्न स्थितिको समाज-भाषाशास्त्रीय र साङ्ख्यिकीय विश्लेषण गर्नमा केन्द्रित छ। नेपालमा भारोपेली, भोट-बर्मेली, अस्ट्रो-एसियाली र द्रविड भाषा परिवारका भाषाहरू बोलिन्छन्। जनगणनाको पछिल्लो तथ्याङ्कले एकातिर नेपाली भाषाको प्रचलन दर (४४.८६%) अझै पनि प्रभुत्वशाली रहेको देखाउँछ भने अर्कोतिर अन्य रैथाने राष्ट्रभाषाहरूको जनसङ्ख्यात्मक हिस्सा क्रमशः खुम्चिँदै गएको प्रवृत्ति (ट्रेन्ड) उजागर गर्दछ। प्रादेशिक तहमा सरकारी कामकाजको भाषा निर्धारण गर्ने प्रयास सकारात्मक देखिए तापनि राज्यको ऐतिहासिक 'एक भाषा नीति' का कारण कानुन र न्यायालयले रैथाने भाषाहरूलाई कसरी किनारा लगाए भन्ने कुराको ऐतिहासिक तथा कानुनी परिघटनाहरूको आलोकमा विवेचना गरिएको छ। अन्त्यमा, नेपालको बहुभाषिक विविधताको जगेर्नाका लागि व्यावहारिक सुझावहरू प्रस्तुत गरिएका छन्।
मुख्यशब्दहरू: जनगणना २०२१, भाषा परिवार, भाषिक उत्पीडन, कामकाजको भाषा, रैथाने भाषा, समाज-भाषाशास्त्र।

निष्कर्ष
जनगणना २०२१ को आँकडा र नेपालको भाषिक इतिहासको समीक्षा गर्दा के स्पष्ट हुन्छ भने नेपाल कागजी रूपमा बहुभाषिक मुलुक भए तापनि संरचनात्मक र कानुनी रूपमा अझै पनि एकल भाषाकै प्रभुत्व छ। भारोपेली परिवारको नेपाली भाषाले राज्यको 'भाषिक पुँजी' मा एकाधिकार जमाएको छ, जसले गर्दा भोट-बर्मेली, द्रविड र अस्ट्रो-एसियाली परिवारका रैथाने भाषाहरू लोप हुने सँघारमा पुगेका छन्। प्रादेशिक तहमा कामकाजको भाषा घोषणा गरिनु सकारात्मक कदम भए तापनि कानुनी संयन्त्र र प्रशासनिक इच्छाशक्तिको अभावमा ती भाषाहरू अझै पनि न्यायालय र सरकारी अड्डाको चौखटबाहिरै भौँतारिन बाध्य छन्।
व्यावहारिक सुझावहरू
१. त्रैभाषिक नीतिको व्यावहारिक कार्यान्वयन: संघीय सरकार, प्रदेश सरकार र स्थानीय तहमा क्रमशः नेपाली, प्रादेशिक भाषा र स्थानीय रैथाने भाषा गरी त्रैभाषिक नीतिलाई कडाइका साथ लागू गरियोस्।
२. न्यायालयमा दुभाषेको अनिवार्य व्यवस्था: अदालतहरूमा मातृभाषीहरूका लागि आफ्नै भाषामा बयान दिन पाउने र निःशुल्क दुभाषे (Interpreter) उपलब्ध गराउने कानुनी प्रत्याभूति गरियोस्।
३. मातृभाषामा शिक्षा र प्रविधिमा लगानी: प्राथमिक तहसम्मको शिक्षा अनिवार्य रूपमा मातृभाषामा दिने व्यवस्थालाई कागजमा मात्र सीमित नराखी पाठ्यपुस्तक र शिक्षकको व्यवस्था गरियोस्।

Citation:
S***a, N. R. (2026). नेपालको बहुभाषिक बनोट र रैथाने भाषामाथिको थिचोमिचो: राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को साङ्ख्यिकीय तथा कानुनी चिरफार. Zenodo.

नेपालको बहुभाषिक बनोट र रैथाने भाषामाथिको थिचोमिचो: राष्ट्रिय जनगणना २०७८ को साङ्ख्यिकीय तथा सार प्रस्तुत शोधलेख नेपालको राष्ट्रिय जनगणना २०२१ बाट प्राप्त तथ्याङ्कका आधारमा देशको बहुभाषिक बनोट, भाषा परिव.....

पुस्तक प्रबर्द्धनः इटहरी र धरानमा पनि पुस्तकहरू (१.‍‍‍ प्राचीन नेपालको पुनरूत्थान, २. बर्सिएका गीत र गुमाइएका पहिचान, ३. किरात मुन्धुम, र ४. मुन्धुमी सौन्दर्यबोध) उपलब्ध छन्।

एउटा सुखद र विमर्शमय क्षण!
सिर्जना र अनुसन्धान जब पाठकको हातमा पुग्न तयार हुन्छ, लेखकका लागि त्यो क्षण सधैँ विशेष बन्दछ। हालै भुँडीपुराण प्रकाशनका प्रमुख श्रद्धेय केशव पराजुली र विशिष्ट किरात याक्थुङ अध्येता/विद् डा. कमल तिगेलाज्यूको समुपस्थितिमा मेरो नयाँ पुस्तक 'किरात मुन्धुम' सार्वजनिक भइरहेको यो तस्बिर प्राप्त भयो।
मुन्धुम केवल एउटा ग्रन्थ मात्र होइन, यो त हाम्रा पुर्खाहरूको दर्शन, जीवनपद्धति र मौलिक पहिचानको जीवन्त संवाहक हो। यस मौलिक चिन्तनलाई प्राज्ञिक रूपमा पाठकमाझ पुर्‍याउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्नुहुने प्रमुख वितरक पराजुलीज्यू तथा आफ्नो गरिमामय उपस्थितिले पुस्तकको ओज बढाइदिनुहुने डा. तिगेलाज्यू प्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु।
आशा छ, यो पुस्तकले मुन्धुम दर्शन र इतिहासको विऔपनिवेशीकरण (Decolonization) का सवालमा नयाँ बहसको सुरुवात गर्नेछ। पाठकवर्गको रचनात्मक प्रतिक्रियाको प्रतीक्षामा छु।

हिमालको उदात्त मुन्धुम
कविता
- डा. नवराज सुब्बा

जब तिमी
हिमालको टुप्पोमा पुग्छौ—
हिउँले ढाकिएको त्यो शिखरमा
जहाँ हावा पनि
मौन भएर बग्छ—
त्यहाँ उभिएर
तिमी के देख्छौ?

तल धर्ती फैलिएकी हुन्छ—
हरिया वनहरू,
साना गाउँहरू,
धुवाँ उडाउने घरका छानाहरू।
त्यो धर्ती
अचानक सानो देखिन्छ,
नाजुक देखिन्छ—
जस्तो बालकको हातमा राखिएको माटो।

माथि आकाश खुल्छ—
असीम, नीलो,
अनन्त गहिराइको शान्ति।
त्यो आकाश
न मापन हुन्छ,
न समात्न सकिन्छ—
केवल अनुभूत हुन्छ।

बीचमा—
तिमी उभिएका हुन्छौ।
न हिमाल जति विशाल,
न आकाश जति अनन्त।
तिमी
केवल एउटा बिन्दु,
एउटा सास,
धूलोको कणजस्तै क्षणिक।

तर सोच—
यही धूलोले
हिमालको शिखर छोएको छ।
यही धूलोले
आकाशको गहिराइ नाप्ने सपना देखेको छ।

यही सानो प्राणीले
वनको मौनता सुनेको छ,
नदीको गर्जन महसुस गरेको छ,
ताराहरूको उज्यालो
आफ्नो आँखामा राखेको छ।

यही धूलो—
धर्तीको काखबाट जन्मिएको
एक चेतनाको कण—
ब्रह्माण्डलाई हेर्ने आँखा बनेको छ।

हिमाल मौन छ,
आकाश मौन छ,
तर मानिस बोल्छ—
गीतमा, कथामा, मुन्धुममा।

हे मानिस—
तिमी सानो छौ,
तर तिमीभित्र
पूरै आकाशको प्रश्न बस्छ।

तिमी कमजोर छौ,
तर तिमीभित्र
हिमाल चढ्ने साहस जन्मिन्छ।

तिमी धूलो हौ—
तर त्यो धूलो
तारालाई हेरेर
अर्थ खोज्ने आँखा हौ।

यही
उदात्तको गहिरो सन्देश हो—
प्रकृतिले कानमा बजाउने मुन्धुम:

“तिमी केही होइनौ—
किनकि ब्रह्माण्ड असीम छ।

तर तिमी सबै हौ—
किनकि यही असीम ब्रह्माण्ड
तिमीभित्र चेतनाको रूपमा
आफैँलाई हेर्दैछ, खोज्दैछ,
अनि अक्षरमा लेख्दैछ।”

#कवित्व #कवि #साहित्य

पुस्तक प्रबर्द्धन

नेपाली भाषामा भोट-बर्मेली भाषाको प्रभाव: एक संरचनात्मक तथा विऔपनिवेशिक विमर्श
डा. नवराज सुब्बा

लेखको निष्कर्ष

नेपालको संविधानले परिकल्पना गरेको बहुभाषिकता तब मात्र सार्थक हुन्छ, जब नेपाली भाषाको अध्ययन गर्दा यसको भोट-बर्मेली 'हड्डी' र भारोपेली 'छाला' दुवैलाई उत्तिकै महत्त्व दिइन्छ। इतिहासको विऔपनिवेशीकरण र भाषाको विऔपनिवेशीकरण एकअर्काका पूरक हुन्। नेपाली भाषालाई संस्कृतको चस्माबाट मुक्त गरेर हेर्नु नै नेपालका सबै राष्ट्रभाषाहरूप्रतिको वास्तविक सम्मान हो।
नेपाली भाषा एक "हाइब्रिड" वा मिश्रित संरचना भएको भाषा हो। यसको शब्दभण्डारमा संस्कृतको प्रभाव भए तापनि यसको व्याकरणात्मक आत्मा (हड्डी) मा भोट-बर्मेली तत्वहरू जीवन्त छन्। व्याकरणको तहसम्म पुगेर विमर्श गर्दा नेपाली भाषा र अन्य नेपाली भाषाहरूबीचको भ्रातृत्व थप मजबुत हुन्छ। अतः नेपाली भाषाको भविष्य यसको बहुभाषिक जगलाई स्वीकार र सम्मान गर्नुमा नै सुरक्षित छ।

लेखको सार

प्रस्तुत लेखले नेपाली भाषाको विकासक्रममा रहेको भोट–बर्मेली (Tibeto-Burman) भाषा परिवारको संरचनात्मक र आधारभूत प्रभावको गहिरो विश्लेषण गर्दछ। परम्परागत भाषाशास्त्रीय भाष्यले नेपाली भाषालाई केवल संस्कृतबाट विकसित इन्डो–आर्य (Indo-Aryan) समूहको शुद्ध रूपका रूपमा मात्र व्याख्या गर्ने गरेको छ। तर, यो अध्ययनले उक्त 'एकल–आर्य' भाष्यलाई चुनौती दिँदै नेपाली भाषाको व्याकरण, ध्वनिप्रक्रिया र अर्थगत संरचनामा मगर, किरात, नेवार र तामाङ जस्ता भोट–बर्मेली भाषाहरूले पुर्‍याएको 'सबस्ट्रेटम' (Substratum) प्रभावलाई उजागर गर्दछ।
गुणात्मक अनुसन्धान पद्धति र तुलनात्मक भाषिक विश्लेषणको प्रयोग गर्दै यस लेखले नेपाली भाषामा पाइने 'कर्ता–कारक' (Ergativity), क्रियाको विशिष्ट बनोट, अनुकरणात्मक शब्दहरूको बाहुल्य र लिङ्गभेदको सरलीकरण जस्ता पक्षहरू भोट–बर्मेली भाषाका उपज हुन् भन्ने तर्क स्थापित गर्दछ। विऔपनिवेशिक (Decolonial) दृष्टिकोणको प्रयोग गर्दै यस लेखले कसरी केन्द्रीकृत राज्यसत्ता र इतिहास लेखनले जनजातीय भाषिक योगदानलाई ओझेलमा पार्यो भन्ने पक्षको विमर्श गर्दछ। अन्त्यमा, यस शोधले नेपाली भाषालाई केवल एउटा जातिको पेवा नभई यो नेपालका विभिन्न नृजातीय समुदायहरूको साझा 'संकर' (Hybrid) र गौरवशाली आविष्कार हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्दछ। यसले इतिहासको विऔपनिवेशीकरण र भाषिक न्यायका लागि एक नयाँ प्राज्ञिक बाटो प्रशस्त गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

मुख्यमुख्य शब्दहरूः विऔपनिवेशीकरण, भोट–बर्मेली प्रभाव, संरचनात्मक विश्लेषण, भाषिक संकरिकरण, सम्बद्धता सिद्धान्त, पहिचानको राजनीति

Citation
S***a, N. R. (2026). नेपाली भाषामा भोट-बर्मेली भाषाको प्रभाव: एक संरचनात्मक तथा विऔपनिवेशिक विमर्श. Zenodo.

zenodo.org

Grateful to The Rising Nepal for the wonderful book review in today’s edition! ✍️ Read more here: https://risingnepaldaily.com/news/78314
Book to Read> https://nrsubba.com.np/mundhum-aesthetics/
Recommended Hashtags:

S***a's 'Mundhum Aesthetics' released Writer Nawa Raj S***a has released a non-fiction titled 'Mundhum Aesthetics' in English. The book focuses on the poetic and philosop