Mindflow

प्रेम आंधळं असतं पण ते डोळसपणे करावं!

वरदा वय वर्ष 36 माझा फेसबुकवरचा लेख वाचून माझ्याकडे आली होती... की माझ्याही लग्नात काहीतरी चुकतंय असं वाटतंय... म्हणलं मला थोडं सविस्तर सांगशील का नक्की काय होतंय? म्हणाली कुठून सुरवात करू म्हणलं जेवढं जमेल तेवढ्या सुरवातीपासून सांगायचा प्रयत्न कर.... तू सांगशील ते माझ्याकडे सेफ आहे...
म्हणाली माझ्या लग्नाला 6 वर्ष झाली. पण आमची खूपच भांडणं होतंयत इतकी की तो आता घटस्फोट मागतोय... 4 वर्षांचा मुलगा आहे माझा, त्याचाही विचार त्यांनी करू नये म्हणजे काय? म्हणलं तुमची भांडणं नक्की कशावरून होतात हे सांगशील? म्हणाली माझ्या आईवडीलांवरून.... त्याच म्हणणं आहे की माझे आई वडील त्याचा मान राखत नाहीत आणि याच गोष्टींवरून आमचे खूप वाद विवाद होतात..... मध्ये 3 वर्ष तर आम्ही माझ्या माहेरी काही संबंधच ठेवला नव्हता तेव्हा काही नाही आणि आम्ही आत्ता मागच्या वर्षी नवीन घर घेतलं तर त्याचे आई वडील इथे नसतात म्हणून अचानक तुझ्या आईवडिलांना बोलावू म्हणाला... जुने वाद विसरला असेल असं वाटून मी ही बोलावलं... पण 2/4 महिन्यांनी जैसे थे... आणि यावेळी हे वाद इतके वाढले की मला मुलाला घेऊन माहेरी यावं लागलं... आणि मला म्हणतो आहे की तू माझ्या आयुष्यात असलीस तर नेहमीच तुझे आईवडील समोर येत राहतील आणि नेहमीच वाद भांडण तंटे होत राहतील त्यापेक्षा तूच माझ्या आयुष्यातुन निघून जा आणि आपण वेगळे होऊ... कोर्ट कचेरी करत बसण्यापेक्षा आपण mutualy वेगळे होऊ म्हणजे प्रश्नच संपेल. तिचं सांगून झाल्यावर मी विचारलं की माझ्याकडून काय मदत अपेक्षित आहे कारण म्हणलं या सगळ्यातून एक नक्की आहे की तो काही माझ्याकडे येणार नाही त्यामुळे तुमच्यामधल्या कॉन्फलिक्ट वर तू एकटी काम करू शकत नाहीस... म्हणाली खरं सांगू का तर तो मला रोज फोन करतो आणि मानसिक त्रास देतो... माझ्या माहेरच्यांमुळे याला कसा त्रास झाला, 5 वर्षपूर्वी मी त्याची बाजू कशी घ्यायला हवी होती आणि कशी घेतली नाही, mutually वेगळं होणं कसं श्रेयस्कर आहे, आणि तुला काही मी परत आणणारच नाही उगाच तू आशेवर राहू नकोस, लवकरात लवकर मला घटस्फोट दे आणि वेगळी हो, मुलगा आता तेवढा मोठा आहे त्याला हवंय तिकडे तो राहील... आणि मी कशी चुकले, माझे घरचे कसे चुकले आणि तू नकोयस मला हे सारखं सांगत राहतो, माझ्या मनावर बिंबवण्याचा प्रयत्न करतो... आणि एकूणच आत्तापर्यंत जेव्हा जेव्हा भांडणं झाली त्या प्रत्येक वेळी मी माफी मागितली, माझ्या घरच्यांनी मुलीच्या संसारासाठी माफी मागितली आणि त्यांनी राग सोडला पण आता ना कंटाळा आलाय या सगळ्याचा, मी माफी मागून परत गेले ना तर तो लगेच स्वीकार करेल माझा पण 4 महिन्यांनी परत पाहिले पाढे पंचावन्न होणार लिहून देते तुम्हाला, आणि अशी किती दिवस मी एकटी माफी मागत राहू माझी ही काही किंमत आहे की नाही.... यावर मी तिला म्हणलं कुठेतरी असं होतंय का की त्याला हवी तशी situation तो create करतो आणि मग त्याच्या मनाप्रमाणे गोष्टी घडवून आणतो म्हणाली हो असंच होतं नेहमी आणि मला ते नकोय.. लग्नावेळी पण असंच केलं होतं त्यांनी... आम्ही matrimony site वर भेटलो 4 महिने ओळखत होतो आणि लग्न केलं. माझ्या लग्नाला घरच्यांचा विरोध होता तरीही मी केलं त्यामुळे तर आता घरचेही मला तेच ऐकवतायत की तो कसा वाईट आहे, त्यांनी तुला काम करून दिलं नाही, तुला अडकवून ठेवलं, तुझी किंमत ठेवली नाही, आणि वर तो म्हणतोय की तू फक्त माझ्या मुलाची आई आहेस माझी कोणीच नाहीस.. मला न हे सगळंच नको झालय. तिकडे तो आईवडिलांना मुळे मला सोडतोय आणि इकडे हे मला त्याला सोडायला सांगतायत पण मला काय हवंय हे कोणी बघतच नाहीये... हे toxic relationship आहे हे मला कळतंय पण प्रेम केलंय मी असं कसं सोडून देऊ, मूल आहे पदरात... खूप confusion आहे मॅडम... तिला म्हणलं की कळतंय मला, मी अगदीच समजू शकते तुला काय वाटतंय पण मग आत्ता आपण कशावर काम करायला हवं असं तुला वाटतं? तुझ्या दृष्टीने आत्ता हा घटस्फोटाचा प्रॉब्लेम, मुलाचं भविष्य, तुमच्या नात्याचा प्रॉब्लेम, की या सगळ्यामुळे तुला होणारा मानसिक त्रास? या सगळ्या गोष्टींचा ताण तिच्या रोजच्या आयुष्यातले त्रास अजून वाढवत होता म्हणून मानसिक शांततेवर आधी काम करायचंय मग निर्णयाचं बघू असं तिनी ठरवलं...
वरदा हे आपल्यामधल्या कितीतरी जणांचं उदाहरण आहे... एखादी व्यक्ती आपल्या आयुष्यात येते, आपल्याला ती आवडते आणि आपल्याला त्यापुढे काहीच दिसत नाही... तिच्या आवडी निवडी, तिचा स्वभाव, तिची स्वप्न हेच आपल्यासाठी सगळं होऊन जातं आणि आपलं असं काही तर राहतच नाही. सगळ्या गोष्टी आपण sacrifice करू शकतो... कुठल्याही परिस्थिती मध्ये तडजोड करू शकतो, आणि तसं करतोही पण यामध्ये आपण अडकले जात नाही आहोत ना, आपण कुठल्या लिमिट पर्यंत स्वतःला मागे ठेऊन फक्त आणि फक्त आपल्या पार्टनर चा विचार करत आहोत? आपण स्वतःच्या सगळ्याच गोष्टींना मुरड तर घालत नाही आहोत ना, भांडण टाळण्यासाठी सगळ्याच गोष्टींचा दोष स्वतःवर घेत नाही आहोत ना, आपला पार्टनर आपली अडजस्टमेंट ग्राह्य धरत नाहीये ना, आपण दोघे समान level वर आहोत ना, दोघेही emotionally नात्यात आहोत ना, या बाबींचा पूर्ण आणि नीट विचार व्हायला हवं, तसं होत असेल तर हे सुधारण्यासाठी काय करता येईल हा विचार करायला हवा...कारण नातं म्हणलं की प्रेम, तडजोड, काम या सगळ्या गोष्टी दोन्ही कडून असणं आवश्यक आहे. नाहीतर या सगळ्या गोष्टी घटस्फोटाच्या दिशेला जाऊ शकतात... प्रत्येक वेळी तो टाळता येतोच असं नाही/ किंवा टाळणं गरजेचं असतं असंही नाही पण आपलं आयुष्य आपण त्या नात्यात invest केलेलं असतं आणि अशावेळी अचानक मागे फिरणं किंवा दुसरा रस्ता धरणं ही गोष्ट खूप अवघड असते.
म्हणूनच लक्षात ठेवा, *प्रेम आंधळं असतं पण ते डोळसपणे करावं*

*लेखातील नाव बदललेले आहे.

©
नेहा पेंडसे किल्लेदार
समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ
MindFlow Mental Health Cares, Pune
MA in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066

Hello Folks !!
Beginner's Course of Graphology (Handwriting Analysis) starts soon...
Mon - Fri 6 to 7 PM
DM if anyone wants to join.

वय झालंय आता... खरंच का??

परवा मला पर्वतीवर एक 60 वर्षांच्या आज्जी भेटल्या... मी आपली माझ्या व्यापाला कंटाळून जरा विरंगुळा म्हणून जाऊन बसले होते शून्यात बघत.. मी माझ्या विचारात इतकी गढून गेले होते की कोणीतरी माझं निरीक्षण करतंय याकडेही माझं लक्ष नव्हतं... अचानक आवाज आला... भरून आलाय ना चांगलंच.... आणि मी चमकून पाहिलं तर म्हणाल्या आभाळ गं.... मी स्मित हास्य देत हो ना म्हणून काढता पाय घ्यायच्या विचारात असतानाच म्हणाल्या... मी एकटीच असते पुण्यात... मुलगा सून परदेशात..... नातही तिकडेच...आमचा अवि जाऊन झाली 5 वर्ष.... न कळून कोण अवि असं विचारणार इतक्यात माझ्या चेहऱ्यावरचं प्रश्नचिन्ह त्यांना कळलं म्हणाल्या नवरा माझा.... तो गेल्यानंतर काही महिने काही सुधारतच नव्हतं सारखं वाटायचं आपला काय आता जगून उपयोग कोणासाठी जगायचं.... आमचं लव मॅरेज बरं का त्याकाळचे..... आयुष्य भरभरून जगलो आम्ही....म्हणायचा तो नेहमी मला मी आधी जाणार तुझ्या नंतर मला जगणं जमेल असं नाही वाटतं आणि मी म्हणायची कोणावाचून कोणच काहीही अडत नाही... आणि एक दिवस खरंच अचानक तो गेला मला एकटीला सोडून.... या वयात मी एकटी कशी राहणार हा विचार केला असेल का त्यानी असही मनात यायचं..
खूप दुःख झालं... त्रास झाला.... एकटेपणा आला.... कशातच रस वाटेना... मुलगा सून रोज फोन करून उमेद द्यायचा प्रयत्न करायचे पण मला सगळंच नकोस झालेलं... दिवस रात्र सगळं सगळं सारखंच वाटायचं.... जेव्हा खरी सोबतीची गरज असते तेव्हाच कसा सोडून गेला म्हणून रागही यायचा... पण एक दिवस मी दुपारी झोपले असताना अचानक असंच भरून आलं आणि धो धो पाऊस कोसळायला लागला... त्या आवाजाने मला खिडकीशी यायला भाग पाडलं... खिडकीतून कोसळणारा पाऊस पाहिला आणि एकदम मन वरंधा घाटात गेलं... आम्ही दोघे पहिल्यांदा पुण्याबाहेर फिरायला गेलेलो... घाटात बसरणारा पाऊस... वाहणारे धबधबे.... घाटातील मंदिर....त्याचा सहवास आणि चहा.... अचानक आतून काहीतरी जाणवलं आणि इतक्या वर्षांत मी पहिल्यांदाच माझ्या एकटीसाठी चहा करून घेतला... चहा घेत असताना मनात विचार सुरू झाले.... तु असताना जर मी अशी वागले असते तर कसानुसा झाला असतास तू.... तुला आवडलं असतं का तू नसताना जिवंतपणीच मी जगणं सोडून दिलेलं?..... तुझ्या माघारी हे असं कुढत बसणं?? नक्कीच नाही... आपण एकमेकांसाठी जगलो हे जरी खरं असलं तरी तू नाहीस म्हणून मी स्वतःला त्रास करून घेणं तुला नक्कीच आवडलं नसतं...आपण एकत्र जे जगलो ती एक सुंदर आठवण माझ्याबरोबर कायम आहे...आणि ती असणार आहे...मी असेपर्यंत.... इतके दिवस तू होतास माझी काळजी घ्यायला पण आता माझी मलाच ती घ्यायला हवी... मला आनंदी राहण्यासाठी प्रयत्न करायला हवेत...तू असताना कधी वयाचा विचार नाही केला तर तू नसल्याने तरी माझं वय वाढलं हे कसं काय... याची जाणीव झाली.... एक वेगळाच अनुभव होता तो... त्यादिवसानंतर हळू हळू माझ्यातले बदल मलाच जाणवायला लागले.... तो नसला तरी त्याच्या आठवणी तर आहेत असा विचार करायला सुरुवात केली...त्याच्या आठवणींना घेऊन मी स्वतःसाठी जगायला लागले... माझे छंद जोपासायला लागले.. हे असं तुमच्यासारख्या मुलांशी गप्पा मारून लहान व्हायला लागले.... माझ्या आवडीची भाजी करून खायला लागले.... स्वतःची काळजी घ्यायला लागले.... तेवढ्यात जोरदार पाऊस आला आणि आजींना बोलणं थांबवून निघावं लागलं... जाता जाता तुझ्या वयात एखाद वेळी पावसात भिजल्यानं काही होत नाही हे सांगायला त्या विसरल्या नाहीत...
तसं पाहिलं तर त्यांचं आणि माझं वय यात कित्ती अंतर होतं.... कुठे मी ३०-३२ व्या वर्षी छोट्या छोट्या गोष्टी मनाला लावून बसलेय आणि कुठे ती आजी 60 व्या वर्षी पण ३० असल्यासारखी जगतेय....
Age is just a number.... असं आपण खुप वेळा ऐकतो, बोलतो,सांगतो, वाचतो पण ते कृतीत आणायची वेळ आली की आपण त्या गावचेच नसतो... बापरे आता कुठे रंग खेळायचा मोठे झालो आपण.... हे काय वय आहे का आपलं आता गाड्या घेऊन फिरायचं... 27 क्रॉस केलं म्हणजे आता तुला arrange marraige च करावं लागणार, प्रेमात पडायचं वय गेलं... आता कुठे जीन्स आणि shorts घालून फिरून 45+ आहे मी बरं दिसेल का ते? आता कुठे स्केचिंग करत बसू.. तरुण असताना करायचो पण वेळ नव्हता आता वेळ आहे पण.. लहान मुलांसारखे काय भांडता अरे.. बाप झालास ना.. या रंगाची साडी मला या वयात शोभून दिसेल का? आता काय माझं वय राहिलंय का असल्या गोष्टी करायचं.....
असे अनेक प्रसंग आपण बघतो, ऐकतो, अनुभवतो...पण खरंच नीट विचार केला तर वयावर आपला आनंद कसा काय अवलंबून असू शकतो... एका ठराविक वयात ठराविक गोष्टी करायच्या हे नियम आपल्याच आनंदाच्या मध्ये येत असतील तर त्यांनी आयुष्याला सुसूत्रता तरी कशी येणार... फक्त आता आपण मोठे झालो किंवा आपलं वय राहिलं नाही म्हणून आपण आपल्या मनाला सुखवणाऱ्या गोष्टी का करायच्या नाहीत... आपली strength बघून आपल्याला जमणाऱ्या झेपणाऱ्या आणि आनंद देणाऱ्या गोष्टी आपण नक्कीच करायला हव्यात... कारण खरी भीती आपल्याला या वाढलेल्या वयापेक्षा या वयात हे केलं तर लोक काय म्हणतील याची जास्त असते... समाजनियमांनुसार 27 वय झालं की लग्न व्हायला हवं... 45/50 नंतर आवडी निवडी जपणं कमी व्हायला हवं, 60 नंतर फार साहसी काही करूच नये, मुलं झाली की भावाबहिणीशी भांडू नये.. वय वाढायला लागलं की हळू हळू सगळ्यातून मन काढून घ्यावं... आणि असं नाही झालं तर आपण खूप काही वेगळं करतोय असं वाटतं.... लोक लगेच बोलायला सुरुवात करतात पण आपलं वय वाढलं आहे किंवा आपण आता मोठ्यांसारखं वागायला हवं हे आपल्याला सांगणारे किती वेळा आपल्या जागी येऊन आपली परिस्थिती पाहतात... आपल्या आयुष्यातला आनंद हा आपल्या हातात आहे आपल्या वयावर नाही... त्यामुळे यापुढे कोणी म्हणलं या वयात हे.... तर त्यांना सांगा वय झालं असेल तुमचं... मी कायम लहानच राहणारे...

©
नेहा पेंडसे किल्लेदार
समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ
MindFlow Mental Health Cares, Pune
MA in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066

स्वतःला स्वीकारताना....

सुहास वय २६, घरात लग्न आणि स्थळं चर्चा सुरू झाल्या होत्या पण मनात अजूनही गोंधळ होता म्हणून ऐका नातेवाईकांनी माझ्याकडे येण्याचा सल्ला दिला. मेसेज वर बोलणं झालं आणि अपॉइंटमेंट ची वेळ ठरली आणि ती appointment साठी आली. नेहमीप्रमाणे सेशन ची सुरुवात केल्यावर त्या एका वाक्याचा धागा धरूनच ती बोलायला लागली.
तुम्ही म्हणालात counsellor judge करत नाहीत म्हणून पण तरीही माझ्या मनात संकोच आहेच... माझं नाव पहिल्यांदा ऐकलं तेव्हा तुम्हाला पण weird वाटलं असणारच.... बघा ना माझं सगळंच weird आहे, मुलगी आणि नाव सुहास, बॉयकट, एवढी छान उंची पण बाकी देह किडकिडीत... मी समोर आल्यावर पण लोक इतके विचित्र बघतात ना... आणि ती बोलायला लागली. लग्नामध्ये, रस्त्यावर, नवीन ठिकाणी जिथे जाईन तिथे लोकं ही अशी बघतात आणि मग मला जायलाच नको वाटतं म्हणजे अगदी कोणी बोललं नाही ना काही तरी त्यांच्या नजरेतून कळतं मला... त्यात नाव कळल्यावर तर फारच विचित्र react करतात, हसणं लपवण्याचा प्रयत्न करतात, परवाच एका interview ला गेले होते आणि तिथे गेल्यावर त्या मुलीने विचारलं सुहास म्हणजे तुम्हीच का? मला वाटलं कोणी मुलगा येणार आहे. प्रयत्न केला मी याचा interview वर परिणाम न होऊ द्यायचा पण खूप त्रास होतो ma'am....
माझं नाव माझ्या पप्पांनी ठेवलंय आणि त्यांनी लहानपणापासूनच मला मुलासारखं वाढवलं... Short hair, shirt pant, tom boyish... शाळेत पण मला खूप चिडवलं गेलं, पप्पांशी खूप भांडायचे मी यावरून मला लाज वाटायची या नावाची... माझं नाव बदला, मला नकोय, मी मोठी झाली की बदलेन पण आता जेव्हा मोठी झालेय तर पप्पा गेले ३ वर्षांपूवी आणि हे त्यांनी दिलेलं नाव आहे माझं मला नाही बदलायचं पण तरी या लोकांचे looks आणि reactions चं काय करू, परत होणारा नवरा जो कोणी असणारे त्याला हे पटेल का? Biodata मध्ये आम्ही घरचं नाव दिलं पण मला हे नाव हवं असं पण वाटतंय... पण नावावरूनच reject केलं मला तर.... बरं भेटल्यावर खरं नाव सांगितलं आणि त्याची reaction, चेहऱ्यावरचे भाव बदलले तर... खूप confusion आहे ma'am.. एकदा वाटतं नाव बदलावं, पण नाही बदलायचं मला....
आई आणि बहीण म्हणते नको लक्ष देऊ लोकांकडे, तुला हवं ते तू कर... पण उद्या लग्न झालं आणि सासरी पण हेच झालं तर... मला खूप भीती पण वाटते आणि मग वाटतं लग्न नकोच करायला.. म्हणजे यातले कुठलेच प्रश्न येणार नाहीत.... आणि या सगळ्याचा परिणाम माझ्या कामावर सुद्धा होतो आहे... स्वतःला introduce करताना पण एवढी भीती असते मनात... आणि मग confidence कमी होतोय.... तिचं बोलणं झाल्यावर तीला मी काही प्रश्न विचारले...
Counsellor: तुला मनापासून हे नाव हवं आहे का?
सुहास: ती म्हणाली पप्पांची इच्छा, ते नाहीत नाव तरी राहील माझ्याबरोबर...
C: मग म्हणालं ही इच्छा आहे म्हणून तू हे नाव कितीही reactions आल्या तरी बदलणार नाहीयेस हे पक्क आहे का?
S: मग म्हणाली नाही बदलणार, पण लोकांनी react होणं थांबवायला हवं...
इथेच तीने तिची अपेक्षा सांगितली, मी बदलणार नाही पण लोकांनी हे स्वीकारायला हवं...
C: तू हे नाव स्वीकारलं आहेस का?
S: हो स्वीकारलं आहे.
C: मग जर तू हे स्वीकारलं आहेस तर तुला त्रास का होतो आहे?
S: ती म्हणाली लोकांमुळे
C: लोकांमुळे की इतर मुलींपेक्षा तुझं नाव वेगळं आहे... Generally मुलींची जी नावं असतात, त्यापेक्षा वेगळं आहे... म्हणून तुला त्रास होतो आहे आणि मग जेव्हा लोकं पण त्याच पद्धतीची प्रतिक्रिया देतात तेव्हा त्याचा जास्ती त्रास होतो आहे?
S: दोन्ही
C: कशामुळे जास्ती होतोय?
S: कारण माझं नाव वेगळं आहे.... म्हणूनच तर ते react करतात ना...
C: exactly कुठेतरी तू स्वतःचं स्वतःला स्वीकारलं नाही आहेस आणि तुझी अपेक्षा ही आहे की इतरांनी तुला स्वीकारायलाच हवं...
S: पण मग मी नक्की काय करायला हवं?
C: तुला हे मान्य आहे का? की तुझं नाव वेगळं आहे... इतर भारतीय मुलींपेक्षा तुझी उंची जास्त आहे... आणि बारीक असल्यामुळे तू अजून जास्त उंच दिसतेस...
S: हो..
C: Good, उद्या जर तुझ्या कामाच्या ठिकाणी, कोणीतरी पार्टी चे कपडे घालून आलं तर तुला काय वाटेल... हे काय घालून आली आहे ही... बरोबर?? भले तू चेहऱ्यावर दाखवलं नाहीस, बोलली नाहीस... तरी तुझ्या मनात येईल ना?
S: हो...
C: म्हणजे आपल्याही मनात दुसऱ्याबद्दल विचार येतातच.... आपणही मनातल्या मनात मत तयार करतोच... so in a way आपण पण judge करत आहोत ना? फक्त आपण सांगत नाही आहोत.... अणि आपण चारचौघींपेक्षा थोडे वेगळे आहोत... आपलं नाव वेगळं आहे आणि म्हणून लोकं आपल्याकडे बघणार आहेत.... हेच जर तू आधी स्वतःला सांगायचा प्रयत्न केलास तर... ते वेगळं नाही आहे यापेक्षा वेगळं आहे, आणि मला हवं आहे हे स्वीकारायचा प्रयत्न करून बघितला तर.....
S: हो हे खरं आहे..... हे जर वेगळं आहे, uncommon आहे तर लोकांना पण ते वेगळं वाटत असेल... पटतंय मला... हा विचार मी कधीच नव्हता केला.... की वेगळं आहे तर वेगळं वाटणार...
C: लगेच तू हे स्वीकारता येईल असं नाही.... ही process आहे वेळ लागेल....
तीला ते पटलं आणि त्या आठवड्याचा होमवर्क घेऊन सुहास गेली.... पुढच्या आठवड्यात आली तेव्हा या नावाचा तिचा stress आधीपेक्षा बराच कमी झाला होता... लोकांच्या नजरांचा त्रास होत होता... पण तीने आत्मस्वीकाराचा मार्ग निवडला होता.
आपणही बऱ्याचदा परिस्थिती, आजुबाजूची माणसं, आणि स्वतःला सुद्धा नाकारत असतो आणि स्वतःला त्रास करून घेत असतो. त्यातून कधी आपण आत्मतिरस्काराकडे जातो तर कधी एवढे कामाच्या मागे लागतो की चूकच नाही झाली पाहिजे... दोन्हीकडे स्वीकार झालेलाच नसतो... आत्मस्वीकार म्हणजे माझ्या व्यक्तिमत्वाच्या चांगल्या आणि वाईट दोन्ही बाजू माझ्याच आहेत... चांगले पैलू बहुदा आपण स्वीकारतो पण वाईट/ कमतरता किंवा त्रुटींकडे कानाडोळा करतो किंवा त्याबाबतीत स्वतःला जपत बसतो... काही कमतरता असतील तर त्याबद्दल दुःख, त्रास करून घेऊन ते नाकारण्यापेक्षा, ते समजून घेऊन त्यावर काम करणं... स्वतःला जसे आहोत तसे, समजून घेऊन स्वतःवर प्रेम करणं... म्हणजे स्वतःचा स्वीकार करणं... एकदा आपण आपल्याला स्वीकारलं की इतर कोणाकडून स्वीकारलं न जाण्याची भीतीच उरत नाही.

©
नेहा पेंडसे किल्लेदार
समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ
MindFlow Mental Health Cares, Pune
MA in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066

आत्मतिरस्कार म्हणजे काय?

अनुष्का, वय वर्ष १८, नुकतीच ९० % मिळवून १२ वी झालेली, चांगल्या महाविद्यालयात प्रवेश घेऊन पुढचे शिक्षण नुकतंच सुरू झालं होतं. आता एवढे सगळं नीट असताना ती माझ्याकडे का आली हा प्रश्न तुम्हाला नक्कीच पडला असेल. तर ती माझ्याकडे आली होती Self Harm चं कारण घेऊन, Self Harm म्हणजे आपण खूप मानसिक त्रासात असताना, स्वतःला इजा करून घेणं... हातावर, पायावर किंवा शरीराच्या अशा अवयवांवर जिथे कोणाला सहज कळणार नाही, दिसणार नाही तिथे स्वतःला इजा होईल अशा वस्तूने इजा करून घेणे. जसं आपण खूप स्ट्रेस आला, overwhelming वाटलं, दुःखी वाटलं, की कोणाशीतरी बोलतो, लिहितो, painting, doodling करतो आणि त्यानंतर आपल्याला थोडं बरं वाटतं, हलकं वाटतं तसंच काहीसं Self Harm केल्यानंतर वाटतं. अनुष्काला कुठेतरी लक्षात आलं होतं की हे बंद व्हायला हवं पण ते तिचं तिला जमत नसल्याने तिने समुपदेशकाची मदत घेण्याचा ठरवलं.
Self Harm बरोबरच आत्महत्येचे विचार येतात, दिवसभर सुन्न वाटतं, दुःखी वाटतं, छोट्या छोट्या कामांनी दमायला होतं, उत्साह वाटत नाही, आता आयुष्यात काहीच उरलं नाहीये असं वाटतं, सगळं निरस वाटतं, एखादी आनंदी घटना घडत असली तरी काय उपयोग आहे याचा मी तर मरणारच आहे असं वाटतं होतं..... कंटाळवाण वाटतं, स्वतःबाबतचा दृष्टिकोन नकारात्मक झालेला होता, मी काहीच करू शकणार नाही आणि मला काहीच जमणार नाही, माझ्या आयुष्यात काहीच चांगलं घडणार नाही.. यासगळ्या गोष्टी सुद्धा होत्या.. पहिलं सेशन History taking असल्याने मी तिच्या लहानपणाबद्दल, शाळेबद्दल, घरच्यांबद्दल, मित्रमैत्रिणींबद्दल सुद्धा माहिती घेतली. सगळ्यात आधी आत्महत्या हा कोणत्याच त्रासावरचा उपाय नाही, हे समजावण्याचा प्रयत्न केला.
सगळं बोलून झाल्यावर या सगळ्याची करणं तिच्या लहानपणात आहेत असं लक्षात आलं.. तिला शाळेत असताना तिच्या मित्रमैत्रिणींनी जवळपास 2 वर्ष तिला Bully केलं होतं, लहानपणापासून आईवडिलांकडून लहानसहान गोष्टीवर criticize केलं गेलं होतं, प्रत्येक वेळी तू हे करू नको, ते करू नकोस हे सांगितलं गेलं होतं.... आणि त्याचा परिणाम तिच्या आत्मविश्वासावर झाला होता... आपण कितीही काहीही केलं तरी ते क्षुल्लकच आहे आणि कोणीही करू शकतं पण तेच जर इतर कोणी ते केले तर ते चांगलं आहे, आपल्याला चिडवलं गेलं म्हणजे आपणच मूर्ख होतो किंवा घरचे म्हणतायत म्हणजे आपल्याला खरंच काही कळत नाही, थोडक्यात चुका सगळ्या माझ्याच आणि चांगल्याच श्रेय नेहमी दुसऱ्याचं... असा काहीसा विचार तिच्या मनात घर करून बसला होता. चांगल्या गोष्टी मी deserve करतच नाही हा विचार तिच्या मनातून जात नव्हता... प्रत्येक वेळी bullying किंवा criticisms बद्दल बोललो की माझ्यातच दोष आहे आणि म्हणून हे झालं... प्रत्येक गोष्टीत माझ्यात काय कमी आहे हा विचार यायचा. जेव्हा आपण स्वतःच स्वतःला कोठडीत बंद करून घेतो तेव्हा तिथून बाहेर पडणं हे सगळ्यात जास्त अवघड असतं, दुसऱ्याने बंद केलं तर आपण बाहेर पडायची धडपड करतो पण जेव्हा दुसऱ्याने बंद केल्यावर आपल्याला त्या कोठडीची सवय होते तेव्हा मदत जरी मिळाली तरी आपण बाहेर पडून गुन्हा करतोय की काय असं वाटतं. असंच अनुष्काचं झालं होतं.
खूप सेशन्स आम्ही बोलत गेलो. बरोबरीनेच आम्ही Psychiatrist ची मदत सुद्धा घेतली होती. स्वतःबाबत विचार करायला भाग पाडणाऱ्या प्रश्नांवर चर्चा, Affirmations, Positive Self Talk, अजून कोणत्या प्रकारे हे दुःख, ताण, निरस वाटणं हाताळता येईल याचं प्रशिक्षण, त्याच्याशी संबंधित worksheets, होमवर्क आणि गोळ्यांच्या मदतीने हळू हळू ती स्वतःला प्रश्न विचारण्याचा प्रयत्न करू लागली, माझी चूक आहे समजा पण त्यांची सुद्धा आहे का? तिला या सगळ्या परिस्थिती बद्दल पूर्वी जे फक्त दुःखी वाटायचं त्याचा थोडा फार राग यायला लागला. त्याच बरोबरीने स्वतःचा पण राग यायला लागला. तो राग हाताळण्यासाठी आमची काही सेशन्स गेली आणि इथेच तिची या परिस्थितीतून बाहेर पडायला सुरुवात झाली... या प्रत्येक वेळी तिच्याशी आत्महत्या आणि Self Harm बाबत तिचे विचार जाणून घेऊन योग्य मार्गदर्शन करण्यात आले. इतरांबाबत जसा ती जसा compassionately विचार करते अगदी तसाच स्वतः बद्दल करता आला नाही तरी स्वतः बाबत इतकं कठोर होण्याची गरज आहे का? हा प्रश्न विचारण्याचा ती प्रयत्न करू लागली. आता अनुष्का छोट्या छोट्या गोष्टींचा ताण न घेता, इतरांबरोबरच, स्वतःवर विश्वास ठेवायचा प्रयत्न करू लागली, स्वतःचा विचार करायचा प्रयत्न करते आहे. Self Harm चे विचार तिला manage करता येऊ लागले. आत्महत्येचे विचार सुद्धा बऱ्याच प्रमाणात कमी झाले. स्वतःवर प्रेम करण्याचा टप्पा गाठायला तिला अजून बराच वेळ लागेल किंवा ते कधी होईल, होईल का नाही हे आपल्याला निश्चित सांगता येणार नाही पण त्यादिशेने पाहिलं पाऊल तिने उचललं आहे. आता मध्ये जरी ती थांबली तरी तो तिचा निर्णय असेल, परिस्थिती किंवा माणसांनी लादलेला नसेल.
अनुष्का स्वतःच्या बाबतीत जे वागत होती ते वागणं तिच्या आत्मतिरस्कारातून तयार होत होतं. स्वतःला कमी लेखणे, स्वतःबाबत नकारात्मक दृष्टिकोन असणे, सतत स्वतःला दोषी ठरवणे, आत्मविश्वासाचा अभाव असणे, अकार्यक्षमता जाणवणे... ही आत्मतिरस्काराची काही प्रमुख लक्षणे आहेत. यातून बाहेर पडणं हे अवघड असलं तरी अशक्य नक्कीच नाही. तुमच्या आजूबाजूला कोणी असं वागत असेल तर त्याला समजून घ्या, मदत करा... एखादी गोष्ट त्यांना जमत नसेल तर ती जमत नाही जर सांगण्यापेक्षा कशी करायची हे सांगण्याचा प्रयत्न करा. तुम्ही या चक्रात अडकले असाल तर कोणाचीतरी मदत घ्या. मदतीसाठी हाक मारणं हीच तुमची स्वतःचा स्वतःकडे प्रवास करण्याची पहिली पायरी आहे.

©
नेहा पेंडसे किल्लेदार
समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ
MindFlow Mental Health Cares, Pune
MA in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066

How to overcome Learned Helplessness

मागच्या भागात आपण पाहिलं की learned helplessness म्हणजे काय? एखादा नकारात्मक अनुभव येतो आपण स्वतःला थोडं push करतो, मग परत एखादा नकारात्मक अनुभव येतो, आपण स्वतःला प्रयत्न करण्यासाठी भाग पाडतो, आणि हे असं सारखं होत राहिलं की आपल्या आपल्या मनात नकारात्मकता घर करून बसते. जसं आपण अनुभवांमधून सकारात्मक गोष्टी शिकतो तसंच नकारात्मक गोष्टही शिकतो आणि situations give up करायला लागतो. शक्य असूनही त्यातल्या चुका लक्षात घेतल्या जात नाहीत...आणि यातूनच हा learned helplessness तयार होतो. काय करायला हवं यापेक्षा हे होणं शक्यच नाही या विचारात अडकून पडतो, आणि मग नकारात्मकतेतून learned helplessness आणि त्यातून परत नकारात्मकता हे चक्र सुरू राहतं...
आता हे चक्र थांबवण्यासाठी आणि यातून बाहेर पडण्यासाठी काय करायचं? हे आपण आजच्या लेखात पाहू... तर सगळ्यात आधी रोजच्या आयुष्यात होणाऱ्या छोट्या छोट्या सकारात्मक गोष्टी शोधण्याचा प्रयत्न करायचा... म्हणजे अगदी मला राहायला घर आहे, माझं कुटुंब सुखी आहे, मला रोज दोन वेळचं अन्न मिळत आहे, पोटापुरते पैसे मला मिळतात... माझ्याकडे पैसा फार नाहीये पण मी माझ्या कुटुंबाबरोबर वेळ घालवू शकतो, इत्यादी.... यामुळे आजूबाजूला असणारी सकारात्मकताही आपल्याला दिसेल आणि नकारात्मकतेचा त्रास थोडा कमी होईल.... नकारात्मकतेच्या ओझ्याखाली असताना हे करणं नक्कीच कठीण आहे... पण अशक्य नक्कीच नाहीये.. आपल्याला सकारात्मकतेच्या टोकाला जाऊन आहे त्या परिस्थितीचा उलट विचार करायचा नाहीये पण स्वतःला वास्तवाचं भान द्यायचं आहे की आपल्याला वाटतेय तेवढी परिस्थिती खरंच भयानक आहे का?
पण हा बदल करण्यासाठी सगळ्यात आधी हे स्वीकारावं लागतं की आपल्या त्रासाला फक्त आपली परिस्थिती कारणीभूत नसून आपले विचारही कारण असू शकतात.... त्यानंतरची पायरी म्हणजे असे कोणते विचार आहेत जे मला हे करण्यापासून थांबवत आहेत हे शोधायचं. ते विचार शोधून त्या विचारांना सत्यतेची जोड देणं.. नंतर काळजीपूर्वक आपला स्वसंवाद म्हणजेच self talk तपासणं, त्यामध्ये असणाऱ्या नकारात्मतेला सकारात्मतेची realiastic बाजू दाखवणं.. हे सगळे विचार स्वसंवाद observe करून ते लिहून काढून त्याबाबतचा awreness वाढवणं... मला नक्की काय हवयं, आत्ता मी नक्की काय करायला हवं यानुसार priorities ठरवून मग आपलं ध्येय गाठण्यासाठी प्रयत्न करणं... वेळोवेळी ते प्रयत्न योग्य दिशेने वाटचाल करत आहेत ना हे पाहणं... आपली बौद्धिक आणि आर्थिक क्षमता, आपल्या strengths आणि weaknesses, आपली परिस्थिती, आणि आपल्याला जे हवं आहे ते खरंच हवं आहे ना? त्यामागील उद्दिष्ट या सगळ्या गोष्टींचा विचार करून आपलं ध्येय ठरवणं म्हणजेच logical अन rational ध्येय ठरवण्यावर भर देणं.
याशिवाय जर हे सगळं खूप प्रमाणात घडत असेल तर तुम्ही कोणत्याही psychologist किंवा counselor ची मदत नक्कीच घेऊ शकता... ते तुमच्या या नकारात्मकतेच्या मुळाशी जाऊन, कारणं शोधून तुम्हाला यातून बाहेर पडण्यासाठी मदत करतात. कारण तुमच्या आयुष्यात घडणाऱ्या गोष्टींकडे तुम्ही कोणत्या दृष्टिकोनाने पाहता यावर त्याचा तुम्हाला होणारा त्रास अवलंबून असतो... आणि psychologist/ counsellor तोच दृष्टिकोन बदलण्यासाठी तुम्हाला मदत करतात.
या सगळ्यात आधी एखादी घटना घडल्यानंतर तुम्ही एखाद्या गोष्टीचं/ घटनेचं विश्लेषण कशाप्रकारे करता हे पहायला हवं. म्हणजे त्या घटनेची जबाबदारी तुम्ही गरज नसताना स्वतःवर घेता की गरज असतानाही इतरांवर ढकलता... आणि जी काही घटना घडली असेल त्याचा अनुभव आणि त्याचा परिणाम तुम्हाला शाश्वत वाटतो की कायमस्वरूपी आहे असं वाटतं... आपण घटना किंवा अनुभव एकूणच आयुष्याशी जोडतोय की फक्त या परिस्थितीपुरतं मर्यादित ठेवत आहोत... या सगळ्या गोष्टींवर psychologist तुमचं evalution करतात आणि तुमच्या व्यक्तित्वानुसार तुमच्यासाठी personalized treatment plan तयार करतात आणि तुम्हाला तुमच्या त्रासातून बाहेर पडण्यासाठी मदत करतात.
चला तर मग परिस्थिती बदलण्याचा अट्टहास करून स्वतःला त्रास करुन घेण्यापेक्षा बदलाची सुरवात स्वतःपासून करूया!

©नेहा किल्लेदार
समुपदेशक, मानसशास्त्रज्ञ
MindFlow Mental Health Cares, Pune
MA in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical and Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066

How to overcome learned helplessness

मागच्या भागात आपण पाहिलं की learned helplessness म्हणजे काय? एखादा नकारात्मक अनुभव येतो आपण स्वतःला थोडं push करतो, मग परत एखादा नकारात्मक अनुभव येतो, आपण स्वतःला प्रयत्न करण्यासाठी भाग पाडतो, आणि हे असं सारखं होत राहिलं की आपल्या आपल्या मनात नकारात्मकता घर करून बसते. जसं आपण अनुभवांमधून सकारात्मक गोष्टी शिकतो तसंच नकारात्मक गोष्टही शिकतो आणि situations give up करायला लागतो. शक्य असूनही त्यातल्या चुका लक्षात घेतल्या जात नाहीत...आणि यातूनच हा learned helplessness तयार होतो. काय करायला हवं यापेक्षा हे होणं शक्यच नाही या विचारात अडकून पडतो, आणि मग नकारात्मकतेतून learned helplessness आणि त्यातून परत नकारात्मकता हे चक्र सुरू राहतं...
आता हे चक्र थांबवण्यासाठी आणि यातून बाहेर पडण्यासाठी काय करायचं? हे आपण आजच्या लेखात पाहू... तर सगळ्यात आधी रोजच्या आयुष्यात होणाऱ्या छोट्या छोट्या सकारात्मक गोष्टी शोधण्याचा प्रयत्न करायचा... म्हणजे अगदी मला राहायला घर आहे, माझं कुटुंब सुखी आहे, मला रोज दोन वेळचं अन्न मिळत आहे, पोटापुरते पैसे मला मिळतात... माझ्याकडे पैसा फार नाहीये पण मी माझ्या कुटुंबाबरोबर वेळ घालवू शकतो, इत्यादी.... यामुळे आजूबाजूला असणारी सकारात्मकताही आपल्याला दिसेल आणि नकारात्मकतेचा त्रास थोडा कमी होईल.... नकारात्मकतेच्या ओझ्याखाली असताना हे करणं नक्कीच कठीण आहे... पण अशक्य नक्कीच नाहीये.. आपल्याला सकारात्मकतेच्या टोकाला जाऊन आहे त्या परिस्थितीचा उलट विचार करायचा नाहीये पण स्वतःला वास्तवाचं भान द्यायचं आहे की आपल्याला वाटतेय तेवढी परिस्थिती खरंच भयानक आहे का?
पण हा बदल करण्यासाठी सगळ्यात आधी हे स्वीकारावं लागतं की आपल्या त्रासाला फक्त आपली परिस्थिती कारणीभूत नसून आपले विचारही कारण असू शकतात.... त्यानंतरची पायरी म्हणजे असे कोणते विचार आहेत जे मला हे करण्यापासून थांबवत आहेत हे शोधायचं. ते विचार शोधून त्या विचारांना सत्यतेची जोड देणं.. नंतर काळजीपूर्वक आपला स्वसंवाद म्हणजेच self talk तपासणं, त्यामध्ये असणाऱ्या नकारात्मतेला सकारात्मतेची realiastic बाजू दाखवणं.. हे सगळे विचार स्वसंवाद observe करून ते लिहून काढून त्याबाबतचा awreness वाढवणं... मला नक्की काय हवयं, आत्ता मी नक्की काय करायला हवं यानुसार priorities ठरवून मग आपलं ध्येय गाठण्यासाठी प्रयत्न करणं... वेळोवेळी ते प्रयत्न योग्य दिशेने वाटचाल करत आहेत ना हे पाहणं... आपली बौद्धिक आणि आर्थिक क्षमता, आपल्या strengths आणि weaknesses, आपली परिस्थिती, आणि आपल्याला जे हवं आहे ते खरंच हवं आहे ना? त्यामागील उद्दिष्ट या सगळ्या गोष्टींचा विचार करून आपलं ध्येय ठरवणं म्हणजेच logical अन rational ध्येय ठरवण्यावर भर देणं.
याशिवाय जर हे सगळं खूप प्रमाणात घडत असेल तर तुम्ही कोणत्याही psychologist किंवा counselor ची मदत नक्कीच घेऊ शकता... ते तुमच्या या नकारात्मकतेच्या मुळाशी जाऊन, कारणं शोधून तुम्हाला यातून बाहेर पडण्यासाठी मदत करतात. कारण तुमच्या आयुष्यात घडणाऱ्या गोष्टींकडे तुम्ही कोणत्या दृष्टिकोनाने पाहता यावर त्याचा तुम्हाला होणारा त्रास अवलंबून असतो... आणि psychologist/ counsellor तोच दृष्टिकोन बदलण्यासाठी तुम्हाला मदत करतात.
या सगळ्यात आधी एखादी घटना घडल्यानंतर तुम्ही एखाद्या गोष्टीचं/ घटनेचं विश्लेषण कशाप्रकारे करता हे पहायला हवं. म्हणजे त्या घटनेची जबाबदारी तुम्ही गरज नसताना स्वतःवर घेता की गरज असतानाही इतरांवर ढकलता... आणि जी काही घटना घडली असेल त्याचा अनुभव आणि त्याचा परिणाम तुम्हाला शाश्वत वाटतो की कायमस्वरूपी आहे असं वाटतं... आपण घटना किंवा अनुभव एकूणच आयुष्याशी जोडतोय की फक्त या परिस्थितीपुरतं मर्यादित ठेवत आहोत... या सगळ्या गोष्टींवर psychologist तुमचं evalution करतात आणि तुमच्या व्यक्तित्वानुसार तुमच्यासाठी personalized treatment plan तयार करतात आणि तुम्हाला तुमच्या त्रासातून बाहेर पडण्यासाठी मदत करतात.
चला तर मग परिस्थिती बदलण्याचा अट्टहास करून स्वतःला त्रास करुन घेण्यापेक्षा बदलाची सुरवात स्वतःपासून करूया!

नेहा किल्लेदार
मानसशास्त्रज्ञ, समुपदेशक
माईंडफ्लो मेंटल हेल्थ केअर्स, पुणे
MA Clinical Psychology ( SPPU)
PG Diploma In Clinical & Counseling Psychology (SPPU)
094052 62066

Learned Helplessness

Title वाचून हे काय आता नवीन आता असं तुम्हाला नक्कीच वाटलं असणार... Helplessness ऐकून आहे पण Learned Helplessness असंही काही असतं का? तर हो आजच्या लेखात आपण तेच पाहणार आहोत, Learned Helplessness म्हणजे काय, आपण त्यात अडकले आहोत का?
बऱ्याचदा असं होतं कि आपण एखादी गोष्ट करायचा प्रयत्न करत असतो पण ती काही केल्या जमत नाही. मग आपण अपयश हि यशाची पहिली पायरी असते वगैरे वाक्य आठवून पुन्हा प्रयत्न करतो पण पुन्हा अपयश येतं. ठीके चलता है !! असं म्हणत आपण पुन्हा एकदोनवेळा प्रयत्न करतो पण प्रत्येक वेळी काही कारणांनी आपल्याला ते जमतच नाही...आणि आपण गोष्ट सोडून देतो. 'छे बुवा !! तो काही आपला घास नाही...' 'ते काही जमणारच नाही मला' 'वो मेरे बस कि बात नही है' असं म्हणून आपण त्या गोष्टीवर फुली मारून टाकतो.
हीच गोष्ट काहीशी आपल्या भावनांच्या बाबतीतही होते. म्हणजे हरून गेल्यासारखं वाटणं, एखाद्या गोष्टीची भीती वाटून ती गोष्ट करायला न धजावणं, किंवा ही परिस्थितीच अशी आहे मी यात काहीच करू शकत नाही असं वाटणं, माझा राग मला कंट्रोलच होत नाही... मी आता एकटीच असणारे आयुष्यभर, माझ्या जवळचे सगळेच मला सोडून जातात... वगैरे वगैरे.
पण खरंच असं असतं ?
आपल्याला जमेल असं वाटलेलं असतं म्हणूनच खरंतर आपण ती गोष्ट करायचा प्रयत्न २-३ वेळा केलेला असतो. मग आता नेमकं घोडं अडतं कुठं ? किंवा प्रत्येक वेळी त्या गोष्टीपुढे हरून जायला का होतं? का give up करतो आपण अशा situations? का हत्यार टाकून देतो? काही प्रसंगांमध्ये आपली शक्ती संपलेली असते, आपण खूप लढून थकलेले असतो हे मान्य आहे पण काही वेळा आपण शक्य असणाऱ्या गोष्टीही सोडून देतो हे असं का होतं??
तर हे या Learned Helplessness मुळे होतं... शब्दाची फोड करायची झालीच तर Helplessness म्हणजे असहाय्यता आणि Learned म्हणजे शिकलेली.... म्हणजेच आपल्याला आलेल्या अनुभवांतून आपण जशा चांगल्या सकारात्मक गोष्टी शिकतो तसंच ही असहाय्यता सुद्धा शिकतो... म्हणजे थोडक्यात सांगायचं झालं तर एखादी मिळण्यास कठीण वाटणारी गोष्ट या मार्गाने मिळत नाहीये तर दुसरे इतर कोणकोणते मार्ग आहेत ते मिळवण्यासाठी हे न पाहता... ती गोष्ट नसण्यामुळे होणारा तोटा सहन करत स्वतःला त्रास करून घेतो. जे घडतंय त्यावर आपलं नियंत्रण नाही हे लक्षात आल्यावर बऱ्याचदा आपण Give up करून टाकतो आणि स्वतःचा पराभव नकळत अजाणतेपणी मान्य करतो जेव्हा की आपण इतर मार्ग शोधू शकतो. सततच्या नकारात्मक अनुभवांमुळे आजूबाजूची परिस्थिती हि माझ्यासाठी प्रतिकूलच आहे असं वाटायला लागतं. आणि परिस्थिती बदलता येत नाही यावर जास्त विचार करतो आणि नकळतपणे हे मला शक्य नाही यासाठी रडत राहतो...
बऱ्याचदा आपण स्वतःकडे असलेल्या क्षमतेचा वापर न करता परिस्थिती वर खापर फोडतो आणि मग आपली Productivity कमी होते. कारण आपण परिस्थिती बदलण्यासाठी धडपडत असतो पण खरा बदल आपल्याला स्वतःमध्ये करण्याची गरज असते. यामुळे आपल्या मानसिकतेवरही परिणाम व्हायला लागतो. उत्साह न वाटणं, काम करण्याची ईच्छा न होणं, आयुष्यात आपण काहीच करत नाही आणि करूच शकणार नाही हा विचार बळावायला लागतो. यातून चिंता वाढायला लागते, भविष्याचा नुसताच विचार केला जातो, कृतीत काहीच होत नाही, आणि हे जितका अधिक काळ चालू राहील तितकं ते स्वभावाचा एक भाग व्हायला लागतं आणि गडबड व्हायला सुरुवात होते.
अगदी साधं उदाहरण घेऊन बघूया. एक २५ वर्षाची चुणचुणीत मुलगी. प्रथितयश कॉलेजमधून MBA केलं, शिवाय उत्तम academic background त्यामुळे आता Campus Interview देऊन झकासपैकी Job लागणार असं हिच्या मित्रमैत्रिणींना आणि घरच्यांनाही वाटत होतं.
तीने दोन चार ठिकाणी Interviews दिले पण तिचं selection झालं नाही. आधीच घरच्यांच्या आणि मित्रमैत्रिणींच्या अपेक्षांचं ओझं त्यात तिच्या मनात आता हे दडपण यायला लागलं की माझ्या सारख्या मुलीला 6 महिने झाले तरी जॉब नाही म्हणल्यावर लोक काय म्हणतील... मग मला मिळालाच नाही जॉब तर काय करायचं... याच दडपणाखाली ती अजून 4 ठिकाणी interview देते पण तिथेही तिचं selection होत नाही... दर
वेळी त्यांना हवंय ते माझ्याकडे नाहीचे म्हणजे मला जॉब मिळणं अशक्यप्राय आहे ही भावना मनात घर करायला लागते. आणि हळू हळू ती job description वाचून apply करणंच सोडून देते... इथे कुठेही ती माझं काय चुकतंय म्हणून माझं selection होत नाही हे कुठेच पहात नाही ... माझं qualification, trainings, knowledge, abilities, particular skillset, presentation skills, coincidence, appearance, verbal-nonverbal behavior, इत्यादी अनेक गोष्टी interview मध्ये पहिल्या जातात... नक्की कुठे आणि का मी कमी पडत असेन हा विचार ती कुठेच करत नाही... एका मागोमाग एक येत गेलेल्या नकारात्मक अनुभवांच्या साखळीवरून ती गोष्टी सोडून द्यायला सुरुवात करते. आणि मग हाच learned helplessness तयार होतो.
बऱ्याचदा आपण प्रत्येक गोष्टीत जी नकारात्मक का बघतो ती या learned helplessness मुळेच. म्हणजे आपण कुठेतरी जाताना रस्ता चुकलो तर आपण म्हणतो की मी नेहमीच चुकतो, आता मी एकटा जाणारच नाही, कदाचित समोरच्याने पत्ता चुकीचा दिला असेल एखादा turn चुकला असेल, landmark दिसला नसेल हा विचार आपण त्यावेळी करू शकत नाही किंवा आपल्याकडून report मध्ये चुका झाल्या 3/4 वेळा सलग तर आपण हा विचार करायला लागतो की report writing is not my cup of tea... पण ते सुधारण्यासाठी काय करावं लागेल हा विचार येत नाही... आणि मग नकारात्मकतेतून learned helplessness आणि त्यातून परत नकारात्मकता हे चक्र सुरू राहतं...
* ही गोष्ट प्रत्येकाबाबतीत अशीच घडते असं नाही. व्यक्तिपरत्वे याचं स्वरूप, तीव्रता आणि coping बदलते. हे लक्षात घेणं महत्वाचं...
*Learned Helplessness अशी काही गोष्ट असते, आणि आपल्याला आपल्या मनःशांती आणि यशापासून लांब नेऊ शकते याबाबत सविस्तर माहिती मिळावी यासाठी हा लेख लिहिला आहे, आता यातून बाहेर कसं पडायचं हे आपण पुढच्या लेखात पाहू.

नेहा किल्लेदार
मानसशास्त्रज्ञ, समुपदेशक
MindFlow Mental Health Cares Pune
MA Clinical Psychology (SPPU)
PG Diploma in Clinical & Counselling Psychology (SPPU)
094052 62066