Nuncawmtu

Autism
********
Autism a ngei mi poah Mitlamtling lo/Thluak tlamtling (Intellectual Disability) an si dih lo. Autism ti poah ah Mitlamtling lo/Thluak tlamtling lo (Intellectual Disability) ah kan ruah dih sual lo ding a biapi ngai. Autism (Autism Spectrum Disorder) hi zeiruang taktak ah dah a chuah tihi vawleicung thiamsang hna nih hiruang bak ah a si an chim khawhmi le an fianter khawhmi a um rih lo. Asinain, thluak thancho ning ai dang deuhnak (Brain Development Differences) a si ti cu an fiangmi a si.
Autism a chuahtertu hna hi a tlangpi in Phun (3) a si ti khawh a si.
1. Genetic Factors: Hihi a ruang bik pakhat a si. Ngakchia pakhat a chuah hlan i a nu paw chung a um lio ah, a takpum sernak “DNA” asiloah “Gene” ai thlennak (mutations) a um tikah a chuak khomi a si an ti. Cun, “Chungkhar chungah Autism a ngei mi an rak um ahcun, Autism sinak lam a um deuh, tiah an ti. Phun dang in chim ah cun 80% in 90% hrawng a si kho deuh tiah zumh le ruah a si.
2. Thluak Rian tuanning (Brain Structure): Autism a ngeimi hna cu an thluak chung i thahri (neurons) pehtlaihnak le rianțuan ning hi midang he an i lo lo. Hihi nu paw chung um lio tein a rak i thawkmi a si tawn.
3. Nu Paw Chung Sining (Prenatal Environment): Ngakchia a chuah hlan, nu paw chung a um lio i thil sining hna nih hmailei thluak thanchonak a hrawk kho. Cu hna cu:
1.Nu le Pa K*m Upat hnu nau ngeih: Nu le pa (Abik in pa) k*m a upat hnu ah nau ngeih hi Autism he ai pehtlai kho tiah an ti. Autism a chuahnak lam hi nu le pa an pahnih in an upat deuh tikah chuah khawhnak lam (risk) hi a sang deuh tawn ti a si. Asinain, hlathlainak (Research) tampi nih an hmuhning ahcun pa upat deuhnak hi autism he ai pehtlaihnak deuh tiah an ti. Pa hi k*m 40 asiloah 50 hnu in fa a ngeih tikah, a Ci (S***m) chungah mah hlan i a rak um lomi Ci thalo (Genetic mutations) thar a chuah khawh nak lam a um deuh caah Autism a chuahtertu pakhat ah an ruah. Hlathlainak cheukhat nih cun pa upatnak hi nu upatnak nakin Autism he pehtlaihnak lam a um deuh tiah an ruah. Nu zong k*m 35 hnu i fa an ngeih tikah, Autism si khawhnak lam a tam deuh ve an ti. Nu le pa an pahnih in upat hnu (K*m 3 Plus le pa k*m 40 Plus), ah Autism a chuah khawh nak lam hi a um deuh tiah an hmuh. Asinain, nu le pa an upat hnu fa ngeih paoh ah Autism a ngei lai ti cu a si lo. A chuah khawh nak lam (Chance) a tam deuh tinak lawng a si.
2.Nau pawi lio Sii-ai: Nu nih nau a pawi lio ah zawtnak (Infection) fakpi a ngeih ahcun asiloah sii thalo a ei palh ahcun a chuak kho. Phundang in chim ahcun, Nu nih nau a pawi lio ah sii-ai cheukhat hman sual.
3.Thlatling lo in hrinmi: Thlatlin lo in (premature) a chuakmi ngakchia hna hi thla tling tein a chuakmi ngakchia nakin Autism ngeih khawh nak lam (risk) a sang deuh tiah hlathlainak tampi nih an hmuh.
A ruang bik hna cu:
Thluak a than lio: Ngakchia thluak hi nu paw chung in (third trimester) (Third Trimester timi cu naupawi caan i a donghnak bik “Thla thum” (Last Three Months) kha chum duhmi a si. Phundang in chim ahcun, zarh 28 in zarh 40 (asiloah nau hrin tiang) karlak kha chim duhmi a si) ah hin a țhang bik lio caan le a thahri (neurons) le a takpum chung thilpawl (Develop) lio caanpi a si. Thla tling lo i a chuah tikah a thluak țhan lio mi kha a hnorsuan (Disrupt) caah cu nih cun Autism sinak lam a tamter deuh.
Oxygen A tlawm: Thla tling lo in a chuakmi ngakchia cu an lung (Lungs) a țlamtlin rih lo caah, chuahka ka tein a dawpmi thli (Oxygen) kha tha tein a dawp khawh tawn lo caah Thluak nih thli (Oxygen) hmuh hnga tluk in a hmuh khawh lo tikah thluak hliamtuarnak (Brain injury) a chuak kho i, mah nih cun Autism sinak lam a tamter.
Note: Autism hi “Zawtnak” (illness) a si lo i, thluak i rianțuan ning a dangmi (Developmental condition) a si deuh. Cucaah thlopbul khawh (Cure) a si lo nain, ngakchia a si lio tein bawmhnak (therapy) le zohkhenh ning thiam a si ahcun mipi lakah tha tein an nung kho ve hna.

Adam Cu Dai ziar I A Um, Biatak Aw Cu A Thang
************************************************
Kan chan hi chan chia a si caah i ralrin awk tam ngaingai a um:

(1) Cheukhat nih biatak kan phuan an ti i, anmah BU thatnak lawng an phuan.

(2) Cheukhat nih "Baptist cu an thi" ti zau in biatak phuan an i tiim.

(3) Cheukhat nih "kan BU ah ra law tangka tam deuh kan in pek lai," tiah an i, cucu biatak kan phuan an ti ve.

(4) Cheukhat nih, "Nan Baibal Sianginn hi a min thleng ulaw tangka tam deuh in kan in bomh hna lai," an ti i biatak phuang taktak an i lawhter.

(5) Cheukhat nih "Bu dang mi minung cuzat na lak khawh ahcun laksawng cu zat kan in pek lai," an ti i cucu biatak tuamnak ah an hman. Hi bantuk cu zum hna hlah u, zeitintiah an biatak cu a deuh a si caah anmah bia lila in an foih te ko lai.

(6) Cheukhat nih "AD 2000 ah Jesuh Khrih a um lai," tiah aamahkhaan in an phuan. Hi bantuk biatak phuannak hi AD 150 hrawngin a rak thok cang i, nihin tiang a um. K*m 1975 ah Pastor Nung Kam zong nih Jesuh a um lai, a rak ti. K*m 1992 ah Korea Pastor pakhat nih Jesuh a um lai, a ti. A Khrihfabu nih rawl ul-in Jesuh cu an hngah- thla khat chung! Fapawi nu cheu khat nih an fa an thah, kan rit tuk lai lakcho ka si tikah, an ti. Cu Pastor pa cu thla thum hnu-ah palik nih an tlaih i thongah an thlak. Hi bantuk hi zum hna hlah u, voi tamtuk an palh cang i an palh rih ko lai. Sihmanhselaw Jesuh cu nihin zongah a ra kho, tiah i tiim cia u. Cun tuhnu k*m 1000 zong a rau rih kho, tiah hmailei ca cu damh kanh in rak tuattan cia u.

Note: CHIN EVANGEL CENTENARY, HAKHA, CHIN STATE APRIL 3, 1999, SATURDAY MAIN SERVICE 10:00 AM - 1 PM ah Rev. Dr. Stephen Hre Kio nih “Adam cu dai ziar in a um, biatak aw cu a thang”. (The silence of Adam and the voices of truth) tiah a chimmi chung in lakmi a si.

Miphun Dawt/Tanh (Nationalism)
**********************************
Miphun dawt/tanh cu nationalism khi a si. Miphun dawtnak le tanhnak thazaang a der ahcun Miphun poah an tumchuk ko. A donghnak an tlau lan thai. Khat lei kam ah Miphun dawt asiloah tanhtuk zong hi tih a nung ve fawn. Zeicatiah Miphun dawt asiloh tanhtuk nak nih Miphun dang huat le remlonak lungthin a pawi chih tawn caah a si. Hi**er nih kanmah German Miphun lawng hi bawi phun, Miphun sang Kan si a rak ti. Bawi phun le Miphun sang Kan si ti tiang ah a sualnak a um lem lo. Sihmamhsehlaw, cu lungput phen ah Miphun dang huatnak faktuk a ngeihmi kha tlau hram le lo hram ai dawhnak a si. Hakha, Thantlang le Falam tbk… kanmah le Kan khua Kan peng kan dawt le kan tanh tiang khi cu a poinak a um lem lo nain mah le Miphun lawng dawt le tanh tuk ruangah Miphun dang, pengdang huatchihnak ngeih hi cu Chin Miphun Kan tlaunak a hram ai thawknak a si ti khawh a si.

Miphun A Lianhngantertu Cu Dinnak A Si
*******************************************
“Miphun a lianhngantertu cu dinnak” a si ti hi, a hlei in Laimi nih hlah maw kan herhbik khun
rua? ka ti. Zeicatiah, Khrihfa sinak hi kan miphun sinak ah langhter a duhmi le hman a duhmi
miphun kan si. Dinnak hi mi zei miphun paoh caah a ttha nain mi zeipoah nih dinnak hi kan tuah
kho cio lo. Asinain minung nih a si khawh chung in dinnak hi ttanh, dirpi le nunpi a herh. Dinnak
cu kan khuaruah mi, kokek lungthin in a tho i nunzia ah a langmi a si. Thlarau mit in chim
ahcun, dinnak a um lonak hmun cu thluachuah van ni a um kho lo. Zeicatiah, dinnak cu Pathian
sin in a ra mi, a fapa Jesuh Khrih hrimhrim nih a nunpi mi nunzia le miphun tthanchonak ca ah a
hrampi le a herhbik mi thil a si. Cucaah, Pathian fale nih cun hrial awk a ttha lo mi, zeirello zong
in um tak awk a ttha lomi, cawn ve hrimhrim ding mi, biapi tuk mi thil a si. Miphun a
lianhngantertu hi pumpak minthannak a si bal lo. Zaukphung (Democracy) zong a si lo. Lamsul
tthat zong a si lo. Leitang thilchuak a tthat ruang zong ah a si hlei lo. Zeitluk in dah ram a lianh le
a ngan ti zong in tah a si hlei lo. Sihmanhsehlaw, Cathiang nih cun, “Miphun a lianhngantertu cu
dinnak a si,” tiah a ti. Cucu miphun tthanchonak ca ah “A hrampi” (Foundation) a si.
Hlan pipu hna cu dinfelnak in an rak nung. Firtlei an hmang lo. Mithah lainawn, lihchim tibantuk
an rak hmang lo. Kawl nih ‘Chawngkhu’ timi phun in an rak nung lo. Phun dang in chim ah cun,
dinnak kha an duh lawng si loin an nun hrimhrim in an rak langhter. Pu Van Kulh nih, “Miphun
dang nih Laimi an kan ttihzahnak, dawtnak le upatnak cu kan pumrua le chawva ruangah a si bal
lo, dinfelnak lungput ruang tu ah a si,” tiah a rak ti. Cucu Laimi kan sining a rak si. Laiphung in
an rak um lioah, dinnak le lai miphun cu ulenau bantuk an rak si. Zei bantuk rianttuannak hmun
paoh ah dinnak he an rak ttuan. Sihmanhsehlaw, nihin laimi Khrihfa nunnak ah dinnak a leng set
ti lo. Dinnak cu kan ka**ak ziamah cang. Kan laimi lakah dinnak cu a kawl in kawl hau dawh in a
um cang. Tarpa pakhat (Socrates) cu chun laicer ah mei-inn fate i van in lam ah vaak in thiltlau a
kawl. Uktu hna nih an hmuh tikah ‘Ka pu zeidah na kawl’ an ti. Tarpa nih, “Dinnak ka kawl,” a ti
hna. Cu bantukin laimi khrihfa lak zongah dinnak hi lam ah kawl hauh dawh in a um cang.
Gangaw le Kalay lam a pih le cang ka in thilman kai colh cu miphun tthanchonak a si kho hnga
maw? Cu bantuk lungput nih cun, miphun a lianhnganter kho ngai hnga maw? A hram in a kai
ahcun kai ding a si ve ko. Asinain, a hram zong in a kai lo, amah kel a si ko mi kha chitkhat lam
an phih ta ruangah kan lakcia mi thilman kaiter colh cu Khirhfa nun he ai ralkah ngai mi a si.
Cun, thil zuartu nih thil pakhat khat kan zuar tikah Kiap 80 ah cuaikhat kan ti i Ks. 8,000/- a
hauh. Ziah a cuai tling tein Kiap 100 in zuar seh law Ks. 10,000/- a hauh ko lo. An i khat ko lo
maw? An i dannak a um hlei ttung lo. A zuartu zong a sung hlei lo i, a cawtu zong a sung ve hlei
lo. Cu ruang ah a si hnga maw? Lairam ahcun, ‘A fir khomi le fir a thiammi poah a rummi an si’
an ti. Cucu dik ngai dawh a si. Hei chim ko ah cun atu boruak lio i rum rantuk zong hi thling a
kik. Zeicatiah, cozah rianttuantu hlawh asiloah ttuan mi rian cu hngalh cio dih a si ko. Mah le
hlawh cio in rumnak le khuasak khawhnak sullam a um lo. A fiang ko mi cu, cozah/mipi phaisa
ning loin, rian ning loin, mipi a ning loin eihmuarnak a um ca ah a si ko. Cucaah, atu tein
dinlonak hi a hram kan bongh colh lo ahcun dinlonak hi laimi nih nunphung pakhat bantukin le
ro pakhat bantukin kan i ngeihmi thil ah a cang te kho. Fale zong nih dinlonak hi nule pa sin in
hmuh mi ro pakhat bantukin an ruah sual te lai ti zong phan a um. Dinnak lawng hi miphun a
lianhngantertu a si caah nule pa nih fale caah sui ngun chawva, inn le lo nakin dinnak tu hi roh ta
ko hna usih. Cu nih cun miphun lian ah a ser hna lai.
Dinnak hi biaknak lawngah si loin ramkhel lei zongah chim a herhmi biafang a si. Zeicatiah, ram
pakhat a tthancho khawh lonak a ruang cu dinnak a bau ca ah a si. Dothlennak zong hi, dinnak ai
tel lomi thisen a si sual ahcun miphun tthanchonak le thlenremhnak lam lei ah kalpitu si loin
miphun cimihnak, miphun tthencheunak, miphun i ralnak, ttionak le pamnak a chuahpitu lila a si
te kho. Khat lei in chim ah cun, dinnak ai tel lomi thisen nih miphun a sersiam kho lo. Cucaah,
Mifim nih, “Eihmuarnak ai tel mi dothlennak nih ral an tei kho bal lo,” tiah an ti. Tahchunhnak
ah, US cozah bawmhnak phaisa eihmuarnak tuah duh ruang ah ralkap min ai kentermi
Afghanistan ralkap kong hi a tawinak tein langhter ka duh. Afghanistan ralkap cu vawleicung ah
a tthawng bik, raltuk a thiam bik le hriamnam ttha bik tiah ruahmi US nih K*m (20) fai a dir pi,
caan saupi cawnnak (Training) a pek lawng si loin hriamnam tiang a bawmh hna. Afghanistan
ralkap sernak le tthawnternak ca lawngah US nih USD 83 billion bak a bawmh hna. A zeidang
tel loin. Cutluk in US nih a dirpi ko nain olzang tein Taliban tapung nih Afghanistan ralkap cu a
tei diam ko. Vawlei pi lau lengmang in a tuah. An khuaruah a har cio. Zeiruang ah dah ralhrang
tiah kawh-auh pengmi Taliban kuttang ah Afghanistan ram cu a ningpi in a tlak/sungh?
Biahalnak tuahphu bak a si. Zeicatiah US nih caan saupi a rak dirpi ca ah a si. Afghanistan ram a
ningpi in an sungnak ah an chim bik mi le an purhdah cio mi cu, ‘Cozah hruaitu cheukhat nih
zeitindah tangka bawmhnak kan hmuh lai timi le zeitindah ka eihmuar lai timi lungput lawng an
ngeih ca ah, fawi tein ral an sunghnak a si,’ tiah an ti. Zeitluk in dah Afghanistan ralkap an
lungput a si tiah ah cun India nih raldohnak vanlawng MI 35 a pekmi hmanh cu a khaltu
(Mawngtu) ngei lo tiang an um/phan. Afghanistan cozah nih ralkap sing (300,000) thazaang kan
ngei a ti. Raldohnak taktak a phak tikah raltu kho taktak mi minung an rak ngei lo. Mithla ralkap1
an rak tamtuk caah a si. Phundang in chim ah cun, dinfelnak a ngeih lo ruang ah Taliban nih
fawite in an lak khawhnak hna a si. Zeitluk in bawmhnak le thilri a `hat ko zongah dinnak ai tel
lo ahcun miphun sersiam khawh a si lo ticu hi Afghanistan tuanbia nih a fianter ngai. Cucaah,
kan ram le kan miphun ca ah kan hriamnam ttha bik cu dinnak a si ko.
Phungthluakbia. 14:34, “Miphun a lianghngantertu cu dinnak a si. Sualnak cu zei miphun paoh
ca ah ningzahnak a si,” a ti. Miphun lianhngannak le tthanchonak ca ah hin a biapimi thil tam pi
a um ko lai. Mi cheukhat caah cun rumnak a si men lai. Micheukhat caah cun fimnak men lai.
Micehukhat caah cun rianttuannak a si men hnga. Sihmanhsehlaw, Pathian nih cun dinnak a si a
ti. Zeicatiah dinnak nih fimnak, rumnak, duhdim nunnak le tthanchonak a chuahter. Nihin
vawleicung ah hin ramtthangcho kan ti mi hna an tuanbia cuanh tikah, an hruaitu, an uktu mi
hmasa hna kha miding fel an rak sinak cungah tampi ai hngat mi a si. Kawlram cu leitang
thilchuah `ha`ha a ngei mi a si ko nain ram tthangcho a si bal lo. Kawlram cu vawleicung ah ram tthangcho tiah chim ceihmi zong a si bal lo. A ruang cu, dinnak a bau ca ah a si ko. Vawleicung
ah CIA World Fact book nih a tthangcho ciami ram Developed Country (DC) timi ram hi ram 32
a thim hna. Cu ram hna cu, Andorra, Australia, Belgium, Canada, Denmark, Finland, France,
Germany, Janpan, Iceland, Isarel, Italy, Japan, Netherlands, New Zealand, Norway, Portugal,
United States, Unites Kingdom, Switzerland, Sweden etc… hna na si. Cucu k*m khat an
hmuhmi ramchung income (GDP) le milu zat in an tah hna. Ram 32 a thim mi hna chungah
Japan hi ai tel ve mi ram a si. Japan hi vawlei cung cozah lak ah dinnak/dinfelnak a ngeimi ram a
si tiin theih a si. Cozah le mizapi ttan rualnak in eihmurnak hi voi (4) khengte hlawhtling ngai in
an rak doh. Cu hna cu: 1). The Lockheed Case (1976); Ex. Prime Minister Kakuei Tanaka cu
tlaihkhihnak tiang a tong, 2). The Recruit Case (1989) a si; Prime Minister Noboru Takesh*ta
cozah tiang an tla, 3). The Zenecon Case (1993-94), Governor tampi an rian in an phuah hna, 4).
1 (Mirang in “Ghost soldiers” (Mithla ralkap) an ti hna i a taktak ah ralkap um loin an bawile nih min
lawng pek i an min in lakkhah lakpiak pengmi ralkap (a um taktak lomi ralkap) thong tamtuk te an rak um.)
The Bank of Japan Case (1997-98), cozah rianttuantu tampi thong thlak an si i, upa tampi zong mah tein an i that. Hi bantuk in mizapi le cozah i bawm in dinnak an ttanh ruang ah an ram
chungah dinfelnak a karh. A ruang cu dinnak kha an ttanh asiloah eihmurnak kha fakpi in an doh
caah an miphun ning in an tthancho lawng siloin Japan ram cu vawlei cung ram vialte lak ah ram
tthangcho bik pakhat a si ve. Japan ram cu hawi hlei in Pathian ai tlaihmi le ai bochanmi ram
zong a si hlei lo. Leitang thilri a chuakbik ram zong a si hlei lo. Vawleicung ah ram lian bik le
ram kau bik zong a si lo. Nain, a tthangcho ko. Miphun tthanchonak hi ram kauh bik si ruang
zong ah a rak si lo. Leitang thilri a chuah bik ruang zong ah miphun a tthancho mi a rak si lem lo
ti cu a fiang ko. Phun dang in chim ah cun, an tthanchonak a fiang ko mi cu an ram chungah
dinnak an dirpi ruang le dinnak in rian an ttuan ca tu ah a si ti cu el awk a ttha hnga lo. Arab ram
tampi cu meiti (Zinaan) hman c**k lo a chuak ko nain dinnak a um lo caah, a tthangcho cia mi
ram ah an i tel kho lo. Russia cu vawlei cung ah a kau bik, leitang thilchuak a tambik ram a si
nain, a `hangcho ciami ram ah ai tel lo. Zeiruang ah an i tel lo? Cucu, Cathiang nih a chimmi,
“Dinnak asiloah Dinfelnak” an ngeih lo caah a si ti khawh a si. Cucaah, Phungthlukbia ah kan
hmuhmi cu, “Miphun a lianhngantertu cu dinnak” timi kha a rak si taktak. Hi ram pawl a
tthanchotertu, an miphun a lianhngantertu le thluachuah a hmuhtertu cu dinnak a si ko. Dinnak
kha a hrampi ah an chiah caah cu dinnak nih cun an miphun le an ram, an zeizong vialte a
tthanchoter hna.
Dinnak a ttanh lomi miphun cu a tthangchomi miphun taktak ah an i chuah kho bal lo. A
tthangchomi miphun cu a dingmi lawngte an si fawn. Miphun tthanchonak, thluachuahnak le
hlawhtlinnak cu dinnak ti hna in a hung luang mi an si zungzal. Cucu kan philh lo a hau. Miphun
pakhat tthanchonak le lianhngannak cu dinnak cungah ai hngat mi a si zungzal. Cucaah, laimi
miphun caah a ttha bik cu “Miphun A Lianhngantertu Cu Dinnak” timi hi a si ko.

Pathian Sinah Lawmhbia Chim Philh Hlah Mu
********************************************
“Nundamnak hi zeitluk in dah a sunlawi ti hngalh na duh ahcun Sizung, Thonginn le Thlan ah va kal. Sizung na phak tikah zeidang nakin damnak a biapit zia na hngalh lai. Thonginn na phak tikah luatnak zeitluk in dah a nuam ti na hngalh lai. Thlan na phak tikah nunnak man a ngeih zia na pemh lai” tiah an ti bang tulio boruak lio ah chukcho ah kan i thui, kan tli, kan zam, kan tuarinnak a fak hringhran ko nain kan dam rih, kan nung rih, mi dawtnak in kan ding kan ei kho rih. Pathian nih nunnak a kan hlanh, damnak a kan pek, din ei khawhnak a kan pek, Kawl hawl khawhnak thazaang a kan pek. Chim ahcun a tam lengluang lai. Nifatin kan nunnak ruahthan ahcun Pathian sinah lawmh bia chim lo in um khawh ding a si lo.

Lawmhbia Chim Kan Bau Sual Maw?
**************************************
Kaa lawm timi cu biafang pahnih te lawng a si ko nain chim kan i harh tukmi biafang a si sual maw? Thinghmui zawtnak in a zawmi pahra cu Jesuh nih a damter hna. Sihmanhsehlaw, pakhat lawng a rak kir i, “Pathian kha fakpi in a thangthat” i “Jesuh cu a lawmh.” Lunglawmhnak chim kan bau tuk sual maw? Pathian sinah lawmhnak chim kan bau maw? Kan minung hawi sinah lawmhnak chim kan bau sual maw?

Shakespeare nih: “Kedan ka ngeih lo ruangah ka țap, ke ngei lo mi ka van hmuh i ka ngam. Nunnak hi thluachuah in a khat ko nain a sunlawining hi kan fiang lo,” tiah a ti.

Voitam pi cu kanmah nih kan hmuh hna ning in mi pakhat khat an sining le an maan khiah kan hmang tawn. Cucu, anmah sining taktak si loin kanmah nih kan hmuh hna ning tu a si deuh tawn. Cucaah, lenglei muisam le langhning in biakhiah le biaceih awk a that lo bantukin kanmah nih kan hmuh hna ning le a cuai kan thlai hna ning in an sining, an maan khiah awk a tha ve ko.

Don't think politics itself is dirty but it makes dirty by dirty people