OLA POST

Oromoon sirna qaba. Innis Sirna Gadaati. Gadaan Oromoo Yaa'ii Sagal qaba. "Saglan yaa'ii Booranaa" jedhamee waamama. Isaanis:-

1. Abbaa Bokkuu (Dursaa Sirna)
2. Abbaa Caffee (Dursaa Yaa'ii)
3. Abbaa Faajjii (Dursaa Eenyummaa)
4. Abbaa Muudaa (Dursaa Duudha)
5. Abbaa Sa'aa (Dursaa Dinagdee)
6.Abbaa Seeraa (Dursaa Halangee seer)
7. Abbaa Malkaa (Dursaa Dirree Ulfoo)
8. Abbaa Gadaa (Walitti qabaa Sirnichaa)
9. Abbaa Duulaa (Dursaa Waraanaa)

Yaa'iin kun hundumtuu Heera Gadaa tokko jalatti, Caffee takka irratti waliin Sirna gaggeeffatu.

Sirna Oromoo kana keessatti ol'aantummaadhan sirnoota kana gaggeessa. Abbaan Muudaa ammoo, Waaqaa gaditti hunduma isaanii waadaa raawwachiisa.

dursa amantiiti. Ayyaantuu, Raagaa, fi kkf hundi Muuda Gadaa irraa argachuu qabu. Abbaan Muudatis beekkamtii Caffee Gadaa malee seera hin qabu. Yaa'iin Caffee Gadaa, isaaf seera tumuu qabdi jechuudha.

Akkasitti waliin bobba'u Gadaa fi Miseensi
isaa. Caffee takkaa irratti seeraf heera tokko waliin qabu. Yoomuu adda hin bahan jechuudha.

Abbaa Duulaa ykn Abbaan Gadaatis yaa'ii Caffee Gadaa sanaa keessaa filatama. Hundumtuu kabajaa fi ulfina waliif kennee eebbisee wal bobbaasa.
'''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''''
Gadaan Oromoo tokkuuma. Gadaan seera keessaa kan jaarraa dheera dura waraabamedha. Sirnicha kan raawwatatu garuu, Gosa.

Bokkuu, Faajjii, Kallachi, Halangeen fi kkf Ulfaa fi Hooda. Akkaaf bakka qabu. Sirnii Oromootis as keessatti argamti.
Fiaannoo marsaa Torbaffaa ABO haa filannuu
ABOn kallaacha seenaa fi utubaa Enyummaa fi sabboonumma oromootii
Bokkuu haa filaannuu

Injifannoo 😍

🌟😍

(1945-1994).
Jaal Guutamaa Hawaas maqaan dhaloota isaa Jamaal Roobalee ti. Gootichi Oromoo kun bara 1945 abbaa isaa obbo Roobalee Daadhii fi haadha isaa aadde Gaashoo Tofoo irraa Oromiyaa Gondina Arsii, Konyaa Arba Guuguu, Aanaa Gololchaa, Araddaa Ashuttee ganda Haaroo jedhamutti dhalate.

Akkuma barnoota isaa xummureen waajjira Bunnaa Bordii jedhamu keessatti hojii jalqabe itti fufuun bara 1975 hanga 1977 tti naannooma itti dhalatee Arba Guuguutti ramadamuun bulchaa aanaa Gololchaa tahee hojjateera. Maayyii irratti bara 1978-1979 ti konyaa Arbaa Guuguutti gaafatamaa dhimma ummata (Hizbi Dirijjit) ta’ee hoijete.Ergasii dhiibbaan mootimma dargii itti hammachuun ifaan ifatti baruma 1979 keessa qabsoo hidhannoo ABO WBO ti makame.

Bara 1979 irraa kaasee haga 1984-tti miseensa koree Godina Kibba-Bahaa ture. Yeroo sanitti Godina Kibba-Bahaa ka jedhamu: Aanalee Diida aa, Baalee fi kutaa Harargee keessaa ammoo Ona(Aana) Daaroo-Labuu ka dabalatuu of keessaa qabu jechuu dha.

Eblia 12 bara 1994 tti Aanaa Dalloo Mannaa, naannoo Laga Dayyuu, bishaan Haxiballaa jedhamu irratti Waraanni Wayyaanee fi Sha’abiyaa kun lola guddaa WBO irratti bananiin lola hadhawaa guyyaa sad’iif ta’e keessatti akka gootaa lolee lolchiisaa erga tureen booda Ebila l4 naannoo Barraaq bakka Dhukkee jedhamutti lola irratti tayeen diinaan marfamee harka koo diinatti hin kennu jechuun boonbii ofitti dhoosanii jaallan isaa arfan yoos waliin turan waliin wareegaman. Isaan keessaa namni ba’ee fi qabamellee hin turre.

Jaal Guutamaa Hawaas ABO WBO keessatti itti gaafatama adda addaa irratti jabinna fi cichoimina akkasuma amanamummaa guddaan hojjataa turuu isaani seenaan raga ni baha .

Goota gootummaa isaatiin diinatoo lafarraa duguugaa ture guyyaan isaa geennaa wareegama lubbuu kaffale!

🔥Humnichi galfata gootawwanii baatu, imaanaa milkeessuf qaxxisa kaatu, ogummaa, hawwannoo, naamusa, dandeettii, muuxannoo fi ga'umsa waraana raabaa dooriin fakkeeffamu, isaan irraa dhalatee xurree isaan irraa hanqaxan milkeessuf qaxxisu , imaltuun galma guddicha Oromummaa bakkatti deebisu kun humna ofiin baay'isee humna dhala, anniisaa dhala, ogummaa dhala, dandeettii fi ga'umsa dhala.

~Impaayeera dulloomtuu dallaa cubbuun marfamtee jirtu qofaaf miti, Addunyaa har'aa keessatti humna jabaa wabiif gaachana sabaa farra cunqursitootaa ta'e qabaachuun fardiidha. Uummanni akka sabaatti humna jabaa qabu ulfina qaba. Sodaatamaadha, sodaachisees ulfinaaf surraan jiraata. Uummanni Oromoo humnicha jabaa, jabaa irree isaan tulluu gabrummaa Impaayeerri barootaaf ijaarte dhabama taasisaa jiru gooticha WBO, onneef qalbii isaa guutuun jabeeffachuun waan hawwaaf dharra'aa ture gonfata, gaaffii hinqabu.

Jl Gurraacha

የእድሩ ስም ጠሪ
-----
ከተስፋዬ ገብረአብ
----
እለቱ ሰንበት ነው:: ደብረዘይት። የቢሾፍቱ ቀበሌ የሃዲድ በላይ እድርተኞች ለቀብር ቃጂማ ጊዮርጊስ ተሰብስበዋል። ሰንበት ስለሆነ ነው መሰል ቀብር ላይ በርከት ያለ ሸኚ ተገኝቶአል። በኦርቶዶክስ ሃይማኖት አማኞች ልማድና ደንብ መሰረት በቀብር የተገኘና ያልተገኘውን ለማጣራት የስም ጥሪ ይካሄድ ጀመር። ስም ጠሪው ባሻ መላኩ እርጅና ተጭኖአቸዋል። ቢሆንም ግን ድምፃቸው እንደ ባቡር ጡሩምባ ነው። በፀጥተኛው የመቃብር ስፍራ እየተምዘገዘገ ያለችግር ከአስከሬን ሸኚው ጆሮ ይደርሳል፣
“ወይዘሮ ፈትለወርቅ ሞላ”
“አቤት!”
“አስር አለቃ እርገጤ ሺባባው”
“አለሁ!”
“ወይዘሮ ከበቡሽ ደሜ”
“አቤት!”
“አቶ ዳኜ ተማም”
ምላሽ አልነበረም፣
“አቶ ዳኜ!?” አሉ ስም ጠሪው በድጋሚ፣
“አለሁ! አለሁ! “ የሚል ድምፅ ተሰማ፣
ይህን ጊዜ ሽማግሌው ስም ጠሪ እብድ የሚያህለውን ዶሴ አጥፈው እርሳሳቸውን ጆሮአቸው ላይ ሰክተው ከፊታቸው ለተኮለኮሉት የእድሩ አባላት ማስጠንቀቂያ ይሰጡ ጀመር፣
“ስሙኝ ቀባሪዎች! እኔ ላንቃዬ እስቲዘጋ የምጮኸው እንደ ፊልፕስ ሬድዮ ባትሪ ውጬ አይምሰላችሁ። በዚህ እድር በቀን አንድ ሰው ይሞታል። በየቀኑ እጮሀለሁ! በ75 ብር ስጮህ መዋሌ ወገኖቼን ልጠቅም ካልሆነ ገንዘቧ ምን አላት? ስለዚህ ካንድ ጊዜ በላይ አልጠራም! ቀሪ ተባልሁ ተብሎ ቅያሜ እንዲመጣብኝ አልፈልግም። ተቀጣሁ ተብሎ ወቀሳ እንዲወርድብኝ አልፈቅድም። ጆሮአችሁን ተክላችሁ ስማችሁን አዳምጡ። እኔ የቁራ ዘር የለብኝም። በየሜዳው የሚጮህ ቁራ ነው። በየባህር ዛፉ፣ በየገደሉ፣ በዋርካ ላይ ተጎልቶ ሲጮህ የሚውል ቁራ ነው፣ እኔ ግን ቁራ አይደለሁም”
ስም ጠሪው በተጨማደደች መሃረም ግንባራቸው ላይ ያቸፈቸፈውን ላብ አደራረቁና ጥሪውን ቀጠሉ፣
“ወይዘሮ የሁዋላሸት አለሙ”
“አለሁ!” አለ የወጣት ወንድ ድምፅ፣
“ደሞ አንተ ማነህ?”
‘ልጃቸው ነኝ!”
ጥሪው ቀጠለ፣
“አቶ ከበደ ማሞ”
ምላሽ የለም፣ ቀሪ።
“ፊታውራሪ የሽዋሉል ግርማቸው”
ምላሽ የለም፣ ቀሪ።
“እመት ጌጤ እሸቴ”
“ታመዋል!” የሚል ድምፅ ተሰማ።
“አቶ ተሰማ ታደለ”
ምላሽ የለም፣ ቀሪ። የእድሩ ስም ጠሪ ግምባራቸውን በመሃረም እያበሱ ቀና አሉ፣
“ስሙኝ ቀባሪዎች! ቀሪ በዝቶአል። እንዴት ነው ነገሩ? አዲስ ድንኩዋን ገዝተን የምረቃ ግብዣ የተባለ ለታ ግን እድርተኛው ግልብጥ ብሎ ነበር የመጣው። ትርፍ ሰው ሁሉ ነበር። የቀበርናቸው ሰው ወክለው ነው? ቀብር ሲባል ግን ቀሪ ይበዛል? ነግ በኔ ነው። ዛሬ ያላቃበርነው ነገ አይቀብረንም…”
ምክርና ተግሳፁን እንዳበቁ ጥሪውን ቀጠሉ፣
“አቶ ሃይለራጉኤል ተካ”
“አቤት”
“ወይዘሮ ኪሮስ ገብራይ”
“አለሁ!”
“ወይዘሮ አረጋሽ አባተ”
ምላሽ የለም፣ ቀሪ።
“አቶ ኩራባቸው ታዬ”
“አቤት!”
“መምህር ገረመው ደበላ”
“አቤት!”
“ወይዘሮ የወርቅውሃ ታደሰ!”
ምላሽ የለም። የእድሩ ስም ጠሪ በድጋሚ “ወይዘሮ የወርቅ ውሃ! ‘ሲሉ ድምፃቸውን ከፍ አድርገው ጠሩ። መልስ የለም። ሽማግሌው እንዲህ ሲሉ ተናገሩ።

"እኝህ ሴትዮን ምን አግኝቷቸው ነው? በጣም ደግ ሰው ናቸው። ቀብር ቀርተው አያውቁም። ወይዘሮ የወርቅውሃ!"

በዚህ ጊዜ አጠገባቸው ቆሞ የነበረ አንድ ጎልማሳ ወደ ጆሮአቸው ጠጋ ብሎ አንሾካሾከ።

“ይዝለሉት ባሻ፣ ዛሬ የቀበርነው ወይዘሮ የወርቅውሃን ነው”
-----
(ልቦለድ፣ 1989 አዲስ አበባ - ተስፋዬ ገብረአብ)

"አቢቹ.. ነጋ...ነጋ"
-----
ጸሐፊ: አፈንዲ ሙተቂ
----
ዛሬ ስለወጣቱ አርበኛ ልናወጋ ነው። አንድ አፍታ በሀሳብ ወደ ኋላ እንብረርና ብዙዎቻችን የምናውቀውን ታዋቂ ዘፈን እያነሳን አብቹን በትንሹ እንዘክር።
-----
በኦሮሞ የሙዚቃ ታሪክ ፈርቀዳጅ ከሆኑት እንስቶች አንዷ በቀለች ፍቅሩ ትባላለች፡፡ በቀለች ለአርባ ዓመታት ያህል የተለያዩ የኦሮምኛ ዘፈኖችን ስታዜም የኖረች አንጋፋ አርቲስት ናት፡፡ ከዜማዎቿ መካከል አንደኛው በብዙዎች ዘንድ በጣም ይታወቃል፡፡ ዘፈኑን የሙዚቃ አፍቃሪው ኅብረተሰብ ይቅርና ዜናና ሌሎች ዝግጅቶችን ብቻ ለማድመጥ ሲል ሬድዮውን የሚከፍት ሰው እንኳ በቶሎ የሚያስታውሰው ይመስለኛል፡፡ እስቲ አዝማቹን እንጻፈው።

Abichuu nagaa nagaa (አቢቹ ሰላም ሁን! ሰላም)
Tokkeerra hinmarmaarini (አልባሌ ቦታ አትዟዟር)
Achituu nagaa nagaa (ባለህበት ሰላም ሁን! ሰላም ሁን!)
Qoreen si-hinwaraaninii (እሾህ እንኳ አይውጋህ!)

አዎን! “አቢቹ” እስከ ዛሬ ድረስ የህዝብ ፍቅር ካልተነፈጋቸው የሀገራችን ዜማዎች አንዱ ነው፡፡ ለብዙ ጊዜያት በቀለች “አቢቹ” ስለሚባለው የሰላሌ ኦሮሞ ጎሳ የምትዘፍን ይመስለኝ ነበር፡፡ አንዳንዴ ደግሞ “አቢቹን እንደ ወል ስም በመጠቀም በወጣትነቷ የወደደችውን የኦሮሞ ሸበላ ሳታሞግስ አትቀርም” የሚል ሐሳብ ሲመጣብኝ ኖሯል፡፡

የዛሬ ሀያ ዓመት ገደማ ግን አዲስ ነገር ተከሰተ፡፡ ይኸውም ተጫኔ ጆብሬ የተባሉት ኢትዮጵያዊ በሁለተኛው የኢጣሊያ ወረራ ዘመን (1928-1933) ወደ ኢትዮጵያ መጥቶ የተዋጋ ቼኮዝሎቫኪያዊ የጻፈውን የታሪክ ማስታወሻ “የሀበሻ ጀብዱ” በሚል ርእስ መተርጎማቸው ነው፡፡ በዚህ መጽሐፍ ውስጥ “አቢቹ” የተባለ የሰላሌ ኦሮሞ ወጣት የጣሊያን ወራሪዎችን እንዴት እንዳርበደበደ የሚዘክር ታሪክ ተጽፏል፡፡

በእርግጥም በመጽሐፉ ከተወሱት ጀግኖችና ከተጻፉት ገድሎች ሁሉ በአንደኛ ደረጃ ትኩረት ለመሳብ የበቃው የዚያ ወጣት ታሪክ ነው፡፡ ታሪኩ ብዙዎችን ሊያነጋግር የቻለው ደግሞ “በቀለች ፍቅሩ የምትጫወተው “አቢቹ” ጣሊያኖችን ላርበደበው አቢቹ የተባለ የሰላሌ ፋኖ የተዘፈነ ነው” የሚሉ ድምጾች በመበርከታቸው ነው፡፡

በዚህ ዙሪያ ባደረግኩት የዳሰሳ ጥናት ገና ከተሟላ ውጤት ላይ ለመድረስ አልቻልኩም፡፡ ይሁን እንጂ የ“አቢቹ” አዝማች የተገጠመበት ስልት ከተለመደው የኦሮምኛ የፍቅር ዘፈኖች አጻጻፍ ወጣ ያለ ሆኖ አግኝቼዋለሁ፡፡ ለምሳሌ ስለፍቅር በተዜሙ ባህላዊ የኦሮምኛ ዘፈኖች ውስጥ አርቲስቱ ፍቅሩን በአድናቆት፣ በሙገሳ እና በመወድስ መልክ ነው የሚገልጸው፡፡
የአቢቹ አጻጻፍ ግን ከላይ ከገለጽኩት የፍቅር ዘፈኖች አጻጻፍ በጣም ነው የሚርቀው፡፡ በ“አቢቹ” ውስጥ የሚንጸባረቀው ምርቃትና ምክር ነው እንጂ መወድስና ፍቅር አይደለም፡፡ በዚህም የተነሳ “ዘፈኑ ለአርበኛው አቢቹ የተጻፈ ነው” የሚለው ሐሳብ ወደ ሐቅ ያደላ ሊሆን ይችላል የሚል ግምት አዳብሬአለሁ፡፡

እርግጥ ሙሉው ዘፈን ይህንን ዐውድ የተከተለ አይደለም፡፡ አዝማቹ ብቻ ነው ከላይ በገለጽኩት መንገድ የተገጠመው፡፡ ተከታዮቹ ግጥሞች ግን የኦሮምኛ ባህላዊ የፍቅር ግጥሞች በሚጻፉበት ትክክለኛው ስልት ነው የተጻፉት፡፡ እንግዲህ “አቢቹ ለሰላሌው ጀግና የተገጠመ ሊሆን ይችላል” የሚያስብለው ሌላኛው አብነት እንዲህ ዓይነት ባሕሪይ በዘፈኑ ውስጥ የሚንጸባረቅ መሆኑ ነው፡፡

አዝማቹን በፍቅር ግጥሞች እየከበቡ የሚፈልጉትን መልዕክት ማስተላለፍ በኦሮሞ ባህል በሰፊው ሲተገበር የኖረ ልማድ ነው፡፡ ለምሳሌ በሩቅ ዘመናት ከተዜሙት ውስጥ “ቢያ ኮ ቡኒ ደራሬ የሮን ጌሴ” የሚለው ዘፈን በእንዲህ ዓይነት ዘውግ ነበር የተዘፈነው፡፡ በቅርበት ከምናውቃቸው ውስጥ ደግሞ የዓሊ ቢራን “ያ ሁንዴ በሬዳ” መጥቀስ እንችላለን ("ያ ሁንዳ በሬዳ" የተዘፈነው ለገለምሶው ጀግና አሕመድ ተቂ ሼኽ ሙሐመድ ረሺድ ነው። አሕመድ ተቂ በሁለተኛ ስሙ "ሁንዴ" ይባላል)።
*****
እንግዲህ በበቀለች አንደበት የተዘፈነለት “አብቹ” ታሪኩ በተጫነ ጆብሬ መጽሐፍ የተጻፈው የሰላሌ ወጣት ነው ይባላል፡፡ በቅርብ ጊዜ የወጡ የታሪክ መጻሕፍትም ምስክርነታቸውን ሰጥተዋል።

በቅርብ ጊዜ የወጡት መረጃዎች እንደሚያመለክቱት የአብቹ ሙሉ ስም "አብቹ በየነ ቆርቾ" ነው። የተወለደው በ1912 ሲሆን ጣሊያን ሀገራችንን ሲወርር የአስራ ስድስት ዓመት ወጣት ነበር። አብቹ ወረራውን ተቃውሞ ጫካ ከገባ በኋላ የሰላሌ ወጣቶችን እየመራ በብዙ አውደ ውጊያዎች ከፍተኛ ጀብዱ ፈጽሟል። ከጥቂት ዓመታት በፊት በተወለደበት የጃርሶ ወረዳ የማስታወሻ ሀውልት ተሰርቶለታል።
---
(አፈንዲ ሙተቂ፡ “ቦረና እና በሬንቱ” ከተሰኘው መጽሐፌ የተወሰደ፡ ገጽ 127-130)
------
ትክክለኛዎቹ የሶሻል ሚዲያ አድራሻዎቼ የሚከተሉት ናቸው።

= የፌስቡክ ፔጅ (My New page)

https://www.facebook.com/AfendiEthno2018

=> የቴሌግራም ቻነል (My Telegram Channel)

https://t.me/afandishaHarar
-----